Mikołaj Melanowicz – Ōe Kenzaburō – autor Futbolu ery Man’en, laureat Literackiej Nagrody Nobla 1994 nie żyje . Zmarł 3 marca 2023 roku

0
156

     Wspominam z czułością genialnego Japończyka, którego poznałem w  kawiarni w dzielnicy Shibuya w Tokio jako autora   „Notatnika z Hirosimy.” (1965) Był  wtedy szary dzień lutowy 1966 roku. Wiedziałem o nim niewiele. A jego pochodzenie poznałem znacznie później, gdy zacząłem tłumaczyć jego opowiadania oraz powieść Futbol ery Man’en w latach 1970-tych.

    Poznanie  dzieciństwa Ōe okazało się równie fascynujące, jak i przydane w studiach nad twórczością przyszłego laureata nagrody Noble.

    Oto 31 stycznia 1935 roku we wsi Ōse, w dolinie otoczonej lasem, w prefekturze Ehime na wyspie Sikoku, urodził się  syn Kōtarō i Koishi, któremu nadano imię Kenzaburō, to znaczy „trzeci zdrowy i mocny chłopiec”, tzn. imię traktowane dziś jak swego rodzaju pseudonim literacki. Przyszedł więc na świat jako trzecie dziecko w tej dziewięcioosobowej rodzinie.

Na utrzymanie licznej rodziny pracował ojciec Kōtarō, który zajmował się dostarczaniem dla rządowej drukarni surowca, tzn. głównie krzewów mitsumata („krzew papierowy” Edgewothia chrysantha) do produkcji papieru na banknoty. Jednak zmarł w pięćdziesiątym roku życia w 1944 roku, więc żywicielkami i nauczycielkami Kenzaburō stały się dwie kobiety: babcia i matka, które nauczyły go słuchać wiejskich opowieści i czytać książki, m.in. Przygód Hucka Finna  (1884) Marka Twaina i Cudowną podróż Nils (1906-1907) Selmy Lagerlof.

    W kwietniu 1941 roku Kenzaburō rozpoczął naukę w  szkole narodowej w Ōse, a  już w grudniu tego roku rozpoczęła się wojna na Pacyfiku wraz z atakiem marynarki japońskiej na bazę amerykańską Pearl Harbor na Hawajach.

   W 1944 roku umarł dziadek i utonął ojciec. Natomiast najstarszy brat został powołany do wojska, a drugiego starszego brata wzięto na roboty, więc spośród mężczyzn w domu pozostał tylko niespełna dziesięcioletni Kenzaburō.

   Latem 1945 roku, gdy Kenzburō był w piątej klasie szkoły narodowej, Amerykanie zrzucili bomby atomowe na Hirosimę i Nagasaki, a ZSSR przystąpił do wojny z Japonią. I dopiero wtedy rząd  Japonii zgodził się na bezwarunkową kapitulację  zgodnie z deklaracją poczdamską. W końcu – z własnej inicjatywy, mimo niezdecydowania dowództwa wojsk – 15 sierpnia cesarz ogłosił przez radio decyzję o zakończeniu wojny. Ściślej mówiąc, tego dnia w samo południe puszczono w radio płytę z oryginalnym nagraniem woli cesarskiej (gyokuon hōsō – dosł. audycja  „głosu klejnotu”, tzn. głosu cesarza).

   W marcu 1947 roku Kenzaburō skończył szkołę podstawową (po wojnie  zmieniono jej nazwę), a w kwietniu poszedł  do szkoły średniej w Ōse już w nowym systemie i z nowym programem, czyli do trzyletniego gimnazjum. W tymże roku w maju weszła w życie nowa konstytucja, o której uczono również w szkole. Przejawem poważnego traktowania nowego ładu społecznego było organizowanie związków zawodowych w szkole. Kenzaburō  również brał w nich udział, a w drugiej klasie został nawet  przewodniczącym nowoutworzonego „dziecięcego związku zawodowego rolników” (zob. Nenpu w Yoku wakaru  Ōe Kenzaburō).

   W marcu 1950 roku skończył gimnazjum, a    w kwietniu wstąpił do liceum w miasteczku Uchiko. Tak więc jego edukacja rozpoczęła się od wpajania uczniom szowinizmu (kokusuishugi) w czasie wojny w szkole narodowej, a następnie  – uczenia się „demokracji” w gimnazjum i liceum. Ta zmiana miała wielki wpływ na kształtowanie się jego osobowości. Wspominał, m.in. jak podczas pierwszych zajęć po wojnie uczniowie zajmowali się wykreślaniem fragmentów tekstów w starych podręcznikach, których wcześniej musiał się uczyć jako oczywistej prawdy w historii narodowej.

   W kwietniu 1951 zmienił szkołę na Wschodnie Liceum,  znajdujące się  w mieście Matsuyama, znanym z  zamku feudalnych panów, ze  słynnych  literatów i pobliskich gorących źródeł, jak np. Dōgo onsen, w którym bywał również  Natsume Sōseki, ucząc w pobliskiej szkole (zob. jego powieść pt. Botchan – Panicz), przyszły autor Sedna rzaczy.

   W czasie nauki w liceum Kenzaburō redagował gazetkę, pisał wiersze i eseje. Czytał również książki powojennych literatów, m.in.  słynnego krytyka Kobayashiego Hideo (1902-1983). Czytał też eseje Hanady Kiyoteru (1909-1974), pioniera awangardowej krytyki literatury i sztuki. A spośród powieściopisarzy najbardziej cenił Ishikawę Juna (1899-1987), podobnie jak Abego Kōbō, zwłaszcza Ishikawy  tłumaczenia literatury francuskiej: André  Gide’a Immoralisty i Lochów Watykanu,  oraz  Paula Claudela(ambasador Francji w Japonii w 1921 roku).

Zaprzyjaźnił się z kolegą z tej samej szkoły, z Itamim Jūzō (1933-1997). Poznał też jego siostrę Yukari, którą później poślubił. Od tego czasu –  przez 12 lat – mieszkał w internatach i akademikach, ponieważ w marcu 1953 skończył  naukę w liceum w Matsuyamie i wyjechał do Tokio na roczny kurs przygotowawczy do studiów.

     Znaczenie umiejętności pisania i lektur humanistycznych w liceach     

    Mówiąc o  lekturach i pracach nadobowiązkowych Kenzaburō w okresie licealnym,  należy zwrócić uwagę na trwałość wysiłków nauczycieli do tworzenia w szkole warunków dla rozwoju osobistych zainteresowań i samodzielnego myślenia uczniów. Szczególną rolę w tym procesie odgrywała nauka opisywania życia (seikatsu no tsuzurikata). Nie było to novum okresu powojennego. Już w drugim dziesięcioleciu XX wieku zachęcano uczniów do „opisywania życia”, swobodnego wyboru tematu do przemyśleń i przygotowywania wolnych kompozycji (jiyū sakubun). A poza tym skłaniano uczniów szkół podstawowych do prowadzenia dzienników wakacyjnych.

Powyższe wysiłki dydaktyczne – po przerwie okresu militaryzacji i wojny –  zachowały trwały, pozytywny ślad,  tzn. przekonanie nauczycieli do celowości stwarzania uczniom pewnego marginesu czasowego do wypełnienia redagowaniem gazetek, pisaniem wypracowań i opowiadań do publikacji. KenzaburŌ  dobrze wykorzystywał te możliwości nauki twórczego  spędzania wolnego czasu.

  Gdy poznajemy biografie literatów, zauważamy ten aspekt w edukacji szkolnej, nawet w czasach śrubowania wymagań opanowania wiedzy, mającego prowadzić do  sukcesu, tzn. zdania egzaminów i przyjęcia na studia. W wielu liceach przywiązywano niemałą wagę do samodzielnych poszukiwań własnych dróg i umiejętności. Tak było nie tylko w latach dwudziestych XX wieku, to znaczy w okresie nauki w szkole średniej np. Dazaia Osamu (1909-1948), autora Zmierzchu czy Owoców wiśni, lecz również w  czasie nauki Kenzaburō w pierwszych latach powojennych. Dlatego Kenzaburō mógł redagować gazetki i publikować eseje i opowiadania w latach nauki w liceum.

Na Uniwersytecie Tokijskim  Kenzaburō nadal dużo czytał i pisał

   W kwietniu 1954 roku Kenzaburō rozpoczął studia na wydziale humanistycznym Uniwersytetu Tokijskiego, ale nie zrezygnował z pisania scenariuszy teatralnych (m.in. Sora no nageki –  Rozpacz nieba) i opowiadań. Dzięki temu mógł poprawić swą sytuację życiową, ponieważ zaczął otrzymywać również nagrody pieniężne. Jego opowiadania zyskują wysoką ocenę podczas krajowych konkursów dla studentów, m.in. za Yasashii hitotachi (Czuli ludzie).

   Natomiast we wrześniu 1955 roku otrzymał Nagrodę Alei Ginko (Ginnan Namikishō) za Kazan (Wulkan), pierwsze opowiadanie opublikowane drukiem na łamach  czasopisma „Gakuen’ („Szkola”), wydawanego przez Stowarzyszenie Studentów Wydziału Kyōyōgakubu (Liberal Arts) Uniwersytetu Tokijskiego.  

Warto wspomnieć, że alei drzew ginko (ichō), słynnych z pięknie żółknących liści w listopadzie, jest w Tokio kilka. A mianowicie, jedna biegnie od Pałacu Cesarskiego do Dworca Tokijskiego. Jest też  krótka alejka na terenie Uniwersytetu Tokijskiego. I to zapewne tę alejkę mieli na uwadze twórcy nazwy wspomnianej nagrody.

     Nagrodę Alei Ginko w dziedzinie literatury przyznaje (z przerwami) do dziś Stowarzyszenie Studentów głównie w środowisku kampusu Komaba Uniwersytetu Tokijskiego. W jury zwykle zasiada kilku profesorów i kilkunastu studentów. Od lat dziewięćdziesiątych nagroda ta szczyci się swym  trafnym wyborem z początkowego okresu, tzn. przyznaniem nagrody Kenzaburō, teraz sławiącym swą uczelnię laurem noblowskim.

    Kenzaburō w tym samym 1955 roku napisał jeszcze m.in. scenariusz teatralny pt. Natsu no kyūka (Letnie wakacje). 

W tym czasie pasjonował się twórczością Pascala i Camusa. W kręgu jego zainteresowań był również Abe Kōbō, późniejszy  przyjaciel. Duży wpływ na jego twórczość wywarli również Norman Mailer i William Faulkner.

   W kwietniu 1956  roku Kenzaburō skończył kursy humanistyczne i rozpoczął studia romanistyczne. Jego promotorem został Watanabe Kazuo (1901-1975), wybitny znawca renesansu francuskiego, tłumacz wielu dziel literackich, jak również  Gargantui i Pantagruela na język japoński.  Watanabe stał się jego ulubionym i podziwianym mistrzem i doradcą.

We wrześniu Kenzaburō pisał jeszcze scenariusze teatralne pt. Shinin ni kuchi nashi (Zmarły nie ma ust) i Kemonotachi no koe (Głosy zwierząt).Ten ostatni stał się podstawą opowiadania  Kimyō na shigoto (Dziwne zajęcie), wyróżnionego Nagrodą Święta Majowego w 1957 roku. Dostrzeżono w nim wpływ myśli Camusa. Właśnie w tym czasie interesował się egzystencjalizmem i czytał głównie dzieła Sartre’a, przygotowując się do pisania pracy dyplomowej na temat  Dróg wolności.

    W maju 1957 roku Kenzaburō opublikował Kimyō na shigoto (Dziwne zajęcie) na lamach gazety uczelnianej „Tōkyō Daigaku Shinbun”, które w recenzji dla  „Mainichi Shinbun” pochwalił krytyk Hirano Ken (1907-1978). Bohater tego opowiadania (Boku – Ja)  – razem z dwojgiem innych studentów – przyjął dziwną pracę, polegającą na pomocy w zabijaniu psów. Ale kiedy okazało się, że psie mięso sprzedawano do restauracji i zainteresowała się tym procederem policja, cały żmudny wysiłek studentów był daremny. Stał się syzyfową pracą. 

     Dzięki wspomnianej recenzji studentem Ōe Kenzaburō zainteresowali się redaktorzy i zaczęli zamawiać u niego teksty do czasopism. I wtedy też niespełna 23-letni student zdecydował zostać pisarzem. Wciąż dużo pisał i publikował, głównie opowiadania:

      w sierpniu – Shisha no ogori (Hojność umarłych) i Tanin no ashi (Obce nogi),

we wrześniu  – Sekkō no masuku (Gipsowa maska),

w październiku –  Gishō no toki (Czas fałszerstwa),

w grudniu – dramat Dōbutsu sōko (Magazyn zwierząt).

   Zanim Kenzaburō skończył studia w 1959 roku (praca na temat wyobraźni w powieściach Sartre’a), opublikował pierwszą swą powieść Memushiri ko uchi (Zerwać pąki, zabić dzieci,1958), przedstawiającą młodzież z poprawczaka w okresie wojny w scenerii rodzinnej wioski w głębi gór. W tym samym roku opublikował również opowiadanie Shiiku (Zdobycz) dzięki któremu 23-letni student Kenzaburō wkroczył na drogę prowadzącą do wielkiej kariery pisarza  wysoko cenionego nie tylko w Japonii lecz również na świecie.

     Pierwsze tłumaczenia w Polsce  

     Wspomnę, że w Polsce twórczość Ōe doceniliśmy  przed przyznaniem  Nagrody Nobla w 1994 roku gównie za  powieści pt. Futbol ery Man’en i Sprawa osobista (wydanie PIW-u).

Ōe Kenzaburō podczas  Międzynarodowej Konferencji Japonistycznej w Kioto, 17.10.1994, Fot. M.Melanowicz

     A oto, co pisałem z okazji przyznania  Nagrody Nobla w artykule pt. „Alegoria człowieka współczesnego” („Wiedza i Życie”, maj 1995) .

     W ubiegłym roku [1994] Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury otrzymał Ōe Kenzaburō. Jest on drugim japońskim pisarzem, którego wyróżniła Akademia Szwedzka.

   W roku 1968 nagrodzony został K awabata Yasunari, piewca piękna natury i kultury japońskiej, autor Śpiących piękności, Tysiąca żurawi i Krainy śniegu, opowiadań i powieści subtelnie ukazujących egzotykę jego kraju.

    Podczas wykładu wygłoszonego w Akademii Kawabata mówił o „Japonii, pięknie i sobie”. Ponad ćwierć wieku później Ōe mówił o „Japonii, dwuznaczności i sobie”.

   Obaj nobliści reprezentują w swej twórczości krańcowo różne podejścia do rodzinnego kraju. Kawabata poszukiwał szczególnych cech kultury japońskiej w średniowieczu, widząc je w specyficznym kulcie piękna i „wschodniej nicości”. Odwoływał się do wierszy żyjących w XIII wieku zenistów – Dōgena i Myōe, by powiedzieć o ważnym dla Japończyków poczuciu związków z przyrodą i jej cyklicznymi przemianami. Mówił w swych książkach o mistycyzmie Wschodu i o sobie słowami średniowiecznych mnichów, którzy raczej sugerowali, niż wypowiadali się precyzyjnie i wykazywali swą bezsilność wobec językowej niemożności wyrażania prawdy. Poezji zen nie można bowiem zrozumieć, należy po prostu poddać się jej, jeśli się jest gotowym do utożsamienia się z mistyczną myślą Wschodu.

    Ōe w swej twórczości cofnął się tylko do „ostatniej, tragicznej wojny światowej”, kiedy był małym chłopcem mieszkającym w dolinie na japońskiej wyspie Sikoku. Fascynowały go wtedy książki zachodnie: Przygody Hucka Marka Twaina i Cudowna podróż Selmy Lagerlöf. Ōe daleki jest od nihilizmu wschodniego. Więcej zawdzięcza literaturze i filozofii Zachodu: w młodości myśli egzystencjalistycznej Jeana Paula Sartre’a, a później – w latach osiemdziesiątych – poezji i prozie Francois Rabelaise’go, Malcolma Lowry’ego, Williama Blake’a, Williama Butlera Yeatsa, że wymienię tylko tych twórców, których pisarstwo odcisnęło swe piętno na wielu utworach Ōe.

   Ōe Kenzaburō znany jest w Polsce tylko z kilku utworów. A mianowicie w roku 1972 w tomie opowiadań Cień wschodzącego słońca wydanym przez „Książkę i Wiedzę” ukazała się jego nowela Zdobycz (Shiiku, 1958), wyróżniona prestiżową Nagrodą Akutagawy. Dwa lata później nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego (PIW) ukazała sie [w przekładzie z języka angielskiego] powieść Sprawa osobista (Kojinteki-na taiken, 1964). Następnie również PIW wydał w roku 1979 najwybitniejszą chyba powieść w dorobku Ōe, a mianowicie w przekładzie z oryginału japońskiego pt. Futbol ery Manen (Man’en gannen no futtobōru, 1967), którą później wznowiło Wydawnictwo Wilga w 1995.  Należy również wspomnieć opowiadanie Hojność umarłych (Shisha no ogori, 1958) zamieszczone w antologii pt. Tydzień świętego mozołu. Opowiadania japońskie 1945-1975, opublikowanej w 1986 roku również przez PIW.(…)

    Najgłośniejsze utwory Ōe lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych noszą piętno bolesnego doświadczenia osobistego: w roku 1963 urodził mu się syn Hikari z wadą mózgu, co zburzyło podstawy harmonijnego życia rodzinnego. W Sprawie osobistej pisarz przedstawił taką właśnie rodzinę. Odtąd wątek rozkładu rodziny, a także odpowiedzialności za tych, którzy od nas zależą i na nas liczą, przewija się w jego twórczości. Jest również bardzo ważny w Futbolu ery Man’en – powieści, w której autor dokonał podsumowania problemów poruszanych wcześniej. Nadał im nową, szerszą perspektywę i stworzył powieść liczącą się w dorobku literatury światowej XX wieku

(…)     Poczucie zagrożenia egzystencji w epoce atomowej towarzyszy bohaterom powieści z lat siedemdziesiątych, między innymi Kōzui wa waga tamashii ni oyobi (Powódź sięga mej duszy, 1973). Jej bohater zrezygnował z wygodnego życia w Tokio, przybrał nazwisko i imię, które można przełożyć jako Wielkie Drzewo i Odważna Ryba, i zamieszkał ze swym niedorozwiniętym synem w irracjonalnym świecie – w schronie przeciwatomowym, aby móc obcować z duchami drzew i wielorybów. Uczynił to z myślą o dziecku, które wydaje się rozumieć język przyrody. Do ich życia wtargnęli „Żeglarze Wolności”, przewidujący kataklizm i przygotowujący się do odpłynięcia z Japonii, w której panoszy się terroryzm, działają gangi i grupy zbuntowanej młodzieży. W tytule powieści autor nawiązuje do zdania z biblijnego Proroctwa Jonaszowego (2,6), które brzmi: „ogarnęły mię wody aż do duszy”, i sugeruje, że w obliczu zbliżającej się katastrofy pozostaje tylko modlić się do Boga. Kilkakrotnie cytuje również słowa starca z Braci Karamazow Fiodora Dostojewskiego, przypominające o modlitwie.

W powieści Dōjidai geemu (Gra symultaniczna, 1979) Ōe ukazuje historię japońskiego społeczeństwa alternatywnego, które wybrało drogę harmonii z przyrodą. I znów prowadzi czytelników na wyspę Sikoku. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość istnieją tu w jednej synchronicznej przestrzeni. W tej czasoprzestrzeni odbywa się „ruch życia”, cyrkulacja narodzin i śmierci, zespolone w jedną całość dzięki mitowi zaczerpniętemu ze starodawnej kroniki. Autor sugeruje, że oznaki złowieszczej przyszłości tkwią w teraźniejszości. W ten sposób wyraża niepokój o przyszłość kraju i świata.

   Swój własny dramat Ōe Kenzaburō zamknął w kręgu najbliższej rodziny i przyjaciół. Z tej słabości uczynił jednak siłę swej literatury. Ową „sprawę osobistą” przetworzył w oryginalny świat wyobraźni, w którym przegląda się ludzki los. Ambitny, pracowity, a zarazem skromny człowiek na pewno zasłużył na międzynarodowe wyróżnienie. Napisał kilkanaście wybitnych powieści, posługując się nietuzinkowym językiem, bogatym w obrazy, symbole i porównania – drapieżne, wręcz kontrowersyjne, które złożyły się na wielką alegorię człowieka współczesnego, ustawicznie walczącego o życie godne i odpowiedzialne.

(Wyróżniona w tytule powieść pt. Futbol ery Man’en została ponownie wznowiony  prze PIW w 2022 roku)

Reklama

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Proszę wprowadź nazwisko