Mam przed sobą cztery książki, noszące charakter biografii. Dlaczego „tylko” charakter biografii? O tym poniżej. No dobrze: skoro cztery książki, to trzeba przyjąć jakieś kryterium kolejności ich prezentacji. Może zacząć od jedynej przedstawicielki kobiet? Tak, właśnie tak zrobię. Tą kobietą była Kalina Jędrusik – znakomita aktorka teatralna i filmowa, piosenkarka i artystka kabaretowa. Jej życie przedstawiono na stronach książki Opowieść córki z wyboru, która właściwie nie jest biografią. To wywiad, którego Mikołajowi Milckemu udzieliła Aleksandra Wierzbicka – jej jedyna spadkobierczyni. Właśnie o niej Jędrusik mówiła „córka”. To w jej ramionach zmarła. To ona znała aktorkę, piosenkarkę i ikonę PRL-u jak nikt inny. Bowiem Aleksandra Wierzbicka i Kalina Jędrusik znały się ponad ćwierć wieku. Po wielu latach milczenia rzuca zupełnie nowe światło na barwne życie Kaliny Jędrusik. Po raz pierwszy mówi o Kalinie tak dużo i tak intymnie. Szczerze i bez lukrowania opowiada Mikołajowi Milckemu o Kalinie prywatnej, domowej, bez makijażu i bez blichtru, który towarzyszył jej przez całe życie. Rozmowa jest wzbogacona o osobiste listy Kaliny Jędrusik i Stanisława Dygata oraz nigdy wcześniej niepublikowane fotografie gwiazdy, która do dziś budzi skrajne emocje i – choć nie żyje od ponad 30 lat – wciąż jest bohaterką plotek.
Mikołaj Milcke jest absolwentem Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Pisarz i dziennikarz, autor popularnych powieści obyczajowych, m.in. Gej w wielkim mieście, Chyba strzelę focha! , Mister, Mister i Chłopak z drugiego planu. Związany był zawodowo z TVP i Wirtualną Polską. Publikował w „Polityce”, „Sukcesie”, portalach Onet.pl i Polki.pl, współpracował też z Polskim Radiem, Radiem Kolor i z TVN24
Aleksandra Wierzbicka poznała Dygatów jako mała dziewczynka. To ją Kalina Jędrusik nazywała córką. Książki o swojej drugiej matce nie chce nazywać biografią, woli określenie „opowieść”. Jest jedyną spadkobierczynią Kaliny Jędrusik. Mieszka na warszawskim Żoliborzu i – jak Kalina – kocha zwierzęta.
Ilu kochanków miała Kalina Jędrusik? Czy za pomocą tabletek usypiała męża, by móc się spotykać z innymi mężczyznami? Czy jako wdowa leżała krzyżem w kościele?
Współautorzy książki twierdzą, że nie wszystkie historie, pojawiające się w dotychczas publikowanych książkach, filmach i pikantnych relacjach, odpowiadają prawdzie. Na przykład Aleksandra Wierzbicka twierdzi, że film „Bo we mnie jest seks”, który zaprezentowano na ekranach kin w 2021 roku …
… to nie jest opowieść o Kalinie Jędrusik. Przedstawia jakieś wyobrażenie o niej. O postaci Joanny, którą zagrała w „Lekarstwie na miłość” (reżyseria Jan Batory, 1966). W filmie „Bo we mnie jest seks” Kalina wygląda i zachowuje się jak Joanna. A ona tylko ją grała. Nie była Joanną.
Chyba nieprzypadkowo jednym z miejsc promocji książki Opowieść córki z wyboru był warszawski Teatr Rampa. Tam bowiem Anna Mierzwa wystąpiła w monodramie „Kalina” Magdaleny Zaniewskiej, reżyserowanym przez Agatę Brajczewską. Nie będę pisał o tym spektaklu, bo zrobił to Tomasz Miłkowski (zob. https://pisarze.pl/2025/02/18/tomasz-milkowski-kalina-na-targowku/). Tak czy inaczej, po jednym ze spektakli odbyło się owo spotkanie promocyjne. Przyznam, że lubię takie piętrowe układanki: bohater/-ka – książka – spektakl. Oczywiście, kolejność może być dowolna, a poszczególne formy prezentacji nie muszą wynikać z siebie nawzajem. Ważne, aby autorzy jednej formy szanowali ustalenia autorów innej. Podczas spotkania odniosłem wrażenie, że tak w istocie jest. Można? Można!
Obydwoje rozmówcy nie twierdzą, że ujawnili wszystkie sekrety Kaliny Jędrusik. Wręcz przeciwnie! Może to i dobrze? Za to ujawnione zostały autorskie przepisy Kaliny Jędrusik na potrawy, które przez lata przygotowywała na słynne przyjęcia u Dygatów. Inną ciekawostką publikacji jest to, iż nie zawiera ona siódemek.
Nie ma tu siódmego rozdziału, nie ma stron siódmej, siedemnastej, dwudziestej siódmej itd. Nie ma też stron od 70 do 79. To nie jest błąd w druku. Kalina Jędrusik uważała siódemkę za pechową i kiedy tylko mogła, zawsze ją omijała. Co my również czynimy.
Piszący te słowa nie ma takich uprzedzeń, ale tym bardziej zachęca do przeczytania Opowieści córki z wyboru.
Mikołaj Milcke, Aleksandra Wierzbicka, Opowieść córki z wyboru
Redaktor prowadzący: Michał Nalewski
Redakcja: Joanna Serocka
Korekta: Grażyna Nawrocka, Sylwia Kozak-Śmiech
Projekt okładki: Michał Poniedzielski
Zdjęcie na okładce: © Edward Hartwig/Narodowe Centrum Cyfrowe
Łamanie: Prószyński Media
Wydawca: Prószyński Media Sp. z o.o., Warszawa 2023
ISBN 978-83-8352-068-1
Nie do końca zgadzam się z negowaniem, przez współautorów wyżej prezentowanej książki, wcześniejszych publikacji na temat Kaliny Jędrusik. Tak się złożyło, że autorem jednej z nich był Remigiusz Grzela. Pomijając wszelkie uprzedzenia czy próby zmonopolizowania racji, uważam jego publikację Z kim tak ci będzie źle jak ze mną? Historia Kaliny Jędrusik i Stanisława Dygata za bardzo cenną. Teraz jednak zająłem się książką Poszukiwany Franz Kafka. Jest to starannie udokumentowana reporterska opowieść rozgrywająca się w XX i XXI wieku. Autor ożywił w niej postaci dotychczas będące za mgłą.
Jesienią 1911 roku w Café Savoy w Pradze Franz Kafka poznaje aktorów żydowskich z Warszawy i ze Lwowa. To jak oglądanie freak show, trudno o bardziej osobliwe towarzystwo, w dodatku mówiące w jidysz i uprawiające nie tyle teatr, ile teatralny circus. Tułają się po całej Europie, niosąc rozrywkę, często tanią. Pochodzą z ortodoksyjnych rodzin, lecz pozrywali wszelkie więzy, by być wolnymi. Robią to, na co on sam nie ma odwagi. Remigiusz Grzela odsłania nie tylko relację Kafki z żydowskimi aktorami, ale także przygląda się życiu po życiu słynnego autora Procesu. Bo jakiego Kafkę znamy? Wszak to Max Brod, przyjaciel pisarza, wydawał pośmiertnie jego dzieła, dowolnie je komponując i uzupełniając. I w ogóle kim był Kafka, skoro po latach dwa państwa stoczą wojnę o tożsamość jego twórczości? Jaki był los żydowskich aktorów i bliskich Franza po jego śmierci i w czasie Zagłady? Kto z nich ocalał?
Remigiusz Grzela jest polskim prozaikiem, poetą i dramaturgiem. Ukończył studia na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Obecnie jest kierownikiem literackim Teatru Żydowskiego im. Estery Rachel i Idy Kamińskich oraz kierownikiem literackim kolejnych edycji Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera. Publikował w paryskiej „Kulturze”, w „Literaturze”, „Kinie”, w prasie zagranicznej. Jest specjalistą od wywiadów, które najczęściej publikuje w „Gazecie Wyborczej” i miesięczniku „Zwierciadło”. Animator licznych przedsięwzięć kulturalnych. Spod jego pióra wyszły m.in.: Bądź moim Bogiem, Wybór Ireny, Krafftówna w krainie czarów. Z Barbarą Krafftówną rozmawia Remigiusz Grzela, Podwójne życie reporterki. Fallaci. Torańska, Trzy życia Ireny Gelblum oraz wspomniana Z kim tak ci będzie źle jak ze mną? Historia Kaliny Jędrusik i Stanisława Dygata. Ma na swoim koncie k
ilkanaście dramatów teatralnych oraz tomiki wierszy Świat banalny i Drzewa wierzą naprawdę, które przetłumaczono na języki: norweski, hebrajski, włoski i angielski. Omawiana w tym miejscu książka jest zmienioną i uzupełnioną wersją Bagaży Franza K., wydanych w 2004 roku.
Franz Kafka jest lejtmotywem peregrynacji Remigiusza Grzeli. Autor krąży wokół niego, opisując losy różnych postaci, między innymi sióstr Kafki. W tym celu korzysta z różnych źródeł, ale próbuje też dotrzeć do potomków tych, którzy ocaleli z Zagłady. Czytelnicy wsiadają do kapsuły czasu: są na początku XX wieku, by za chwilę przenieść się do okresu II wojny światowej; czytają o okresie międzywojennym, po czym szybko przenoszą się do XXI wieku.
Na ogół w swoich prezentacjach cytuję fragmenty omawianych książek. Tym razem zrobię odstępstwo, by przedstawić to, co o tej książce napisała laureatka Nagrody Nobla, Olga Tokarczuk:
O autorze „Przemiany” i „Procesu” można pisać w nieskończoność. Książka Remigiusza Grzeli stanowi jednak szczególny przypadek – jest gatunkiem samym w sobie. To wielka dygresja w biografii Franza Kafki, która każe nam zmierzyć się z pytaniem: czy Kafka, którego znamy, istniał naprawdę? Grzela zabiera nas do żydowskich teatrów w Pradze, którymi zafascynowany był Kafka i których wpływ będzie można zauważyć w jego prozie. Ta książka to także szczegółowy i cudowny opis Europy Środkowej z początku XX wieku – jej pogmatwanej tożsamości, jej nadziei, pełen niepowtarzalnej swady w opowiadaniu świata.
Po takiej recenzji nie pozostaje mi nic innego, jak skromnie przejść do notki wydawniczej.
Remigiusz Grzela, Poszukiwany Franz Kafka
Redaktor inicjujący: Paweł Pokora
Redakcja: Ewa Popielarz
Korekta: Joanna Dzik
Projekt okładki: Magdalena Wójcik-Zienkiewicz
Zdjęcia na okładce i źródła ilustracji: © ZMD-Design/Adobe Stock
Zdjęcie autora: © Larissa Baldovin
Retusz zdjęcia okładkowego: Katarzyna Stachacz
Redakcja techniczna: Igor Nowaczyk
Skład: Klara Perepłyś-Pająk
Producenci wykonawczy: Sylwia Reguła, Magdalena Wójcik-Zienkiewicz, Wojciech Jannasz
Wydawca: Lira Publishing Sp. z o.o., Warszawa 2025
ISBN 978-83-68342-22-2
Kafka? Zakazać! Kategorycznie zakazać!
Tak stwierdził jeden z rozmówców bohatera kolejnej książki, Leszka Kołakowskiego. Potraktowałem tę wypowiedź anegdotycznie – szczególnie w kontekście publikacji zaprezentowanej nieco wyżej. W Podręcznym słowniku przyjaciół i nieprzyjaciół Leszka Kołakowskiego, który opracował Zbigniew Mentzel, jest dużo takich „kwiatków”. Autor przedstawił ponad sto portretów noblistów, artystów i filozofów (wraz z pewnym pracownikiem stacji benzynowej) – od Ajdukiewicza po Życińskiego, przez George’a W. Busha, pana Gienia, Edith Piaf i Zinedine’a Zidane’a. To plejada osób, które Kołakowski cenił i galeria kreatur, z którymi przyszło mu się przeciąć. Wszyscy tworzą niepowtarzalną biografię myśliciela pisaną na wspak – poprzez relacje, w jakie wchodził.
Zbigniew Mentzel jest pisarzem, krytykiem, felietonistą. Studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Publicysta „Polityki”, „Przekroju”, „Gazety Wyborczej”, „Tygodnika Powszechnego”. Jego Wszystkie języki świata były nominowane do Literackiej Nagrody Nike. Biograf Leszka Kołakowskiego, któremu poświęcił m.in. książki Czas ciekawy, czas niespokojny oraz Kołakowski. Czytanie świata. Biografia.
Leszek Kołakowski akcentował rolę przyjaźni:
Odważę się przeto publicznie ujawnić to osłupiające odkrycie: tak, przyjaźń istnieje.
W ślad za tym stwierdzeniem przyjaźnił się z większością osób, które znał. Jak zaznacza autor, była to przyjaźń różnego stopnia. Owszem, była pewna grupa osób, które można zaliczyć do nie-przyjaciół Kołakowskiego, ale zostawmy je na boku.
Jak napisałem powyżej, przekrój osób, które „prowadzą” nas przez życie Leszka Kołakowskiego, jest bardzo szeroki. Wiązały ich różne historie. Czasem autor zbierał pewne fakty, a czasem oddawał głos swoim wybrańcom. Tak było na przykład ze znakomitą aktorką, Krystyną Jandą, która w swoim dzienniku wspomina telefon Leszka Kołakowskiego:
W noc po śmierci mojego męża zadzwonił do mnie niespodziewanie profesor Kołakowski z pocieszeniem. To była wielka rozmowa, powiedziałam trzy słowa, usłyszałam niebo.
Tego typu sytuacji jest w Podręcznym słowniku przyjaciół i nieprzyjaciół Leszka Kołakowskiego znacznie więcej. Choćby dlatego warto przeczytać tę książkę.
Zbigniew Mentzel, Podręczny słownik przyjaciół i nieprzyjaciół Leszka Kołakowskiego
Opieka redakcyjna: Karol Kleczka, Anna Szulczyńska
Adiustacja: Bogumiła Ziembla
Korekta: Aleksandra Kiełczykowska
Projekt okładki: Olgierd Chmielewski
Ilustracja na okładce: Magdalena Pelc
Fotografia autora: Albert Zawada / Agencja Wyborcza.pl
Łamanie: Piotr Poniedziałek
Wydawca: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2025
ISBN 978-83-8367-369-1
O bohaterze kolejnej książki mówiono, że śpieszył się z przeżyciem własnego życia. Gdy w 1951 roku na zebranie Związku Literatów Polskich dotarła tragiczna wiadomość, nie dowierzano, że postanowił się zabić. Przed wojną Tadeusz Borowski był poetą. W 1943 roku trafił do Auschwitz, gdzie zaczął pisać nowatorską prozę. Opublikowana po wojnie stała się sensacją. Nikt do tej pory nie opowiadał tak o obozach i więźniach, nikt tak bezkompromisowo nie podawał ceny przeżycia. Gdy jednak partyjni towarzysze oskarżyli go o nihilizm – przeprosił za swoją twórczość. Chciał wierzyć, że komunizm jest przepustką do nowego, wspanialszego świata. Ukochana Maria, którą odnalazł w Auschwitz i którą uśmiercił w swoim najsłynniejszym opowiadaniu, została jego żoną i urodziła mu córkę. Borowski zdążył zobaczyć dziecko w szpitalu, jednak kilka dni później postanowił wypisać się z ojczyzny i życia.
Jego śladami podąża Marta Byczkowska-Nowak – autorka książki Nieocalony. Tadeusz Borowski. Biografia. Dociera do osób, które znały najbliższych Borowskiego i jego samego. Odnajduje człowieka tajemniczego i tragicznego, pełnego sprzeczności, gwałtownego, zapalczywego działacza i zarazem wrażliwego indywidualistę.
Marta Byczkowska-Nowak jest dziennikarką, pisarką, filolożką polską, literaturoznawczynią. Absolwentka Zakładu Literatury Polskiej XX i XXI wieku Uniwersytetu Łódzkiego. Pracowała w branży PR i jako dziennikarka telewizyjna, publikowała w miesięczniku „Teatr”, obecnie jest związana z tygodnikiem „Wprost”. Jej debiutancka powieść, Którędy na wolność? Historia pierwszej dziewczyny, która uciekła z Auschwitz, ukazała się w 2021 roku. Pracuje nad kolejnymi książkami o tematyce historycznej, historycznoliterackiej i młodzieżowej.
Marta Byczkowska-Nowak na nowo odkrywa autora „Pożegnania z Marią”. W tym celu wykorzystuje bogatą bibliografię, sięga do źródeł historycznych. Dużą wartością książki są również zdjęcia i dokumenty doskonale ilustrujące ówczesne zdarzenia. Nieocalony. … – to pierwsza biografia Tadeusza Borowskiego nieuwikłana w kontekst polityczny i środowiskowy, książka napisana z dociekliwością i empatią, wzboga
cona o nowe fakty, perspektywę psychologiczną i przenikliwą analizę jego twórczości.
Borowski jak zawsze widzi wszystko w szerszym kontekście, tradycyjnie mówi rzeczywistości „sprawdzam” i jak zwykle sąd jest surowy. W opowiadaniach, które powstaną za jakiś czas, oskarżenia trzeba będzie doszukiwać się w satyrze, w drwiącym uśmiechu, w sardonicznym tonie, jakim opisze tragifarsę zniewolenia i wolności.
Tadeusz Borowski był idealistą, podczas dyskusji bywał zaczepny.
Zanim jednak wypowie się oficjalnie „na łamach”, bierze udział w rozmowach toczonych wciąż po różnych mieszkaniach i w improwizowanych wśród ruin redakcjach.
Uważam, że Marta Byczkowska-Nowak znakomicie przedstawiła biografię pełną sprzeczności i zawirowań, historię buntownika i idealisty, który do końca grał w chowanego ze śmiercią, nie przestając patrzeć jej oczy.
Marta Byczkowska-Nowak, Nieocalony. Tadeusz Borowski. Biografia
Redaktorka inicjująca: Agata Pieniążek
Redaktorki prowadzące: Magda Jankowska, Alicja Kędzior
Redakcja: Elżbieta Ptaszyńska-Sadowska
Korekta: Anna Strożek, Paweł Cieślarek
Projekt okładki: Krzysztof Rychter
Fotografia na okładce: Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie
Indeks: Paweł Cieślarek, Julia Dudzińska
Łamanie: Maria Król
Opieka promocyjna: Monika Burchart
Koordynatorka produkcji: Ewelina Wójcikowska-Jakubiec
Wydawca: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2025
ISBN 978-83-240-9934-4
Roman Soroczyński
23.06.2025 r., Warszawa
