Trylogia Stiega Larssona: Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet, Dziewczyna, która igrała z ogniem, Zamek z piasku, który runął – wydana w latach 2005-2007 w Szwecji po śmierci autora w 2004 roku – zyskała uznanie czytelników na całym świecie.
W Mężczyznach, którzy nienawidzą kobiet – dziennikarz śledczy i wydawca magazynu “Millennium” Mikael Blomkvist otrzymuje nietypowe zlecenie od Henrika Vangera, stojącego na czele wielkiego koncernu magnata przemysłowego, który zleca znajdującemu się na zakręcie życiowym dziennikarzowi napisanie kroniki rodzinnej Vangerów.
Okazuje się, że spisywanie dziejów to tylko pretekst do próby rozwiązania nagłego zniknięcia czterdzieści lat wcześniej 16-letniej Harriet Vanger.
Mikael Blomkvist, skazany za zniesławienie, przechodzi kryzys wartości i rezygnuje z obowiązków zawodowych. Podejmuje się niezwykłego zlecenia, opuszcza Sztokholm i osiada w niewielkiej wiosce na północy kraju. Dołącza do niego młoda ekscentryczna hakerka komputerowa z fotograficzną pamięcią, Lisbeth Salander. Oboje tworzą niezwykły team, wpadając na trop mrocznej i krwawej historii rodzinnej.
Siłą napędową powieści są świetnie wykreowani bohaterowie. Fabuła obraca się wokół trzech wątków – intrygi przewodniej (zaginięcie sprzed lat), afery wywołanej artykułem napisanym przez głównego bohatera Mikaela Blomkvista oraz prywatnego życia Lisbeth Salander. Początkowo każdy z wątków rozwija się niezależnie, aż do momentu, w którym bohaterów połączy wspólny cel.
Pomimo solidnej objętości 634 stron, powieść Larssona czyta się zaskakująco szybko i można by uznać ją za lekturę rozrywkową, gdyby nie dosadne opisy przemocy, gwałtów, torturowania, brutalnych morderstw. Widocznie były potrzebne dla fabuły, by ukazać tytułową nienawiść do kobiet. To też niezwykła historia kryminalna, napisana z ogromnym wyczuciem współczesności i historii. Larsson udowodnił, że miał niezwykle rozległą wiedzę i równie wielką przenikliwość. Miał też fantastyczną zdolność jednoczesnego prowadzenia wielu skomplikowanych wątków, błyskotliwie ze sobą powiązanych.
Bohaterką drugiej części trylogii Dziewczyna, która igrała z ogniem – jest Lisbeth Salander genialna hakerka, drobna, niewyglądająca na swoje dwadzieścia cztery lata, która farbuje włosy na czarno, stawia je na punka, ubiera się w czarną skórę, usta maluje czarną szminką.
Seria brutalnych morderstw wywołuje u niej wspomnienia mrocznej przeszłości, z którą postanawia raz na zawsze się rozprawić. Dwoje początkujących dziennikarzy wpada na trop dobrze zorganizowanej siatki przemycającej z Europy Wschodniej do Szwecji ludzi wykorzystywanych w branży seksualnej. Wiele osób, które są w to zamieszane jest postawionych wysoko w szczeblach społeczeństwa. Kiedy dziennikarze zostają zamordowani, główną podejrzaną staje się Salander. Jednak Mikael Blomkvist nie wierzy w jej winę i postanawia przeprowadzić śledztwo na własną rękę. To co odkrywa jest przerażające.
W ostatniej części trylogii Zamek z piasku, który runął – dwie ciężko ranne osoby zostają przywiezione do izby przyjęć szpitala Sahlgrenska w Goeteborgu. Jedną z nich jest Lisbeth Salander, poszukiwana listem gończym i podejrzana o podwójne morderstwo. Druga osoba to Alexander Zalachenko, starszy mężczyzna, któremu Salander zadała cios siekierą. Lisbeth przebywa w szpitalu po tym, jak udało jej się przeżyć próbę pogrzebania żywcem, a Mikael Blomkvist postanawia wreszcie odkryć tajemnice jej przeszłości, dowiedzieć się, z jakiego powodu była tak surowo traktowana przez władze i oczyścić jej imię tekstem, który wywoła trzęsienie ziemi w szwedzkim rządzie.
Stieg Larsson (1954-2004) znany szwedzki dziennikarz przez wiele lat pracował jako konsultant i specjalista od ruchów antydemokratycznych i skrajnie prawicowych organizacji. Zmarł nagle na atak serca w 2004 roku, tuż przed ukazaniem się pierwszej części trylogii Millennium.
Pośmiertnie otrzymał wiele nagród, m.in. nagrodę Skandynawskiego Stowarzyszenia Autorów Kryminałów – Glasnyckel (Szklany Klucz – najbardziej prestiżowej skandynawskiej nagrody w dziedzinie literatury sensacyjnej) za najlepszą powieść kryminalną w 2005 i 2006 roku, nagrodę Qué Leer przyznaną przez czytelników hiszpańskich za najlepszą powieść zagraniczną opublikowaną w Hiszpanii w 2008 roku, brytyjską nagrodę Abridged Crime za najlepszą książkę audio 2008 roku, amerykańską nagrodę Anthony Award za najlepszy debiut 2008.
Na podstawie trylogii Stiega Larssona powstało kilka ekranizacji filmowych, m.in. film Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet − z 2009 roku, w reżyserii Nielsa Ardena Opleva, zrealizowany w koprodukcji szwedzko-duńsko-niemiecko-norweskiej i w wersji amerykańskiej z 2011 Dziewczyna z tatuażem w reżyserii Davida Finchera z Davidem Craigiem.
Pierwsza wersja jest bliższa książce klimatem i aktorzy stamtąd, czuje się Szwecję! W wersji amerykańskiej Lisbeth wygląda na dziewczynę z ciężką przeszłością, małomówną, z kolczykami w nosie. Szwedzka Lisbeth podobnie, momentami potrafi nawet przerazić. Szwedzi są samokrytyczni w kinie. Bez względu na to, czy oglądamy ponury dramat rodzinny, młodzieżową komedię inicjacyjną, czy szarpiący nerwy thriller, widzimy pokazywane grzechy na tle jałowego krajobrazu, bezbarwnych ludzi, dostatku ekonomicznego i niedostatku uczuć. Aporia i atrofia. Tu dostaje się przedstawicielom władzy sądowniczej i arystokracji, jest powrót do przeszłości, w tym i nazistowskiej! Jednak to nie krytyka społeczna jest sednem filmu, a kto zabił. Filmy można porównywać pod względem wierności fabuły w książkach, albo traktować je jako autonomiczne utwory. W tym przypadku reżyserzy trzymali się może nie dosłownie, ale jednak powieści Stiega Larssona. Oba filmy otrzymały wiele nagród.
Książki Stiega Larssona zyskały tak duży rozgłos, że w 2014 roku Wydawnictwo Norstedts podpisało umowę ze znanym szwedzkim dziennikarzem i pisarzem Davidem Lagercrantzem na napisanie czwartej części trylogii Millenium Co nas nie zabije – której bohaterami stali się ponownie Mikael Blomkvist i Lisbeth Salander, ukazała się w sierpniu 2015 roku równocześnie w 27. krajach i stała się bestsellerem. Rok później ukazała się jego kolejna książka z cyklu Millennium Mężczyzna, który gonił swój cień, a następnie książka z tej serii Ta, która musi umrzeć.
Jest także audiobook Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet – Stiega Larssona, który czyta mistrzowsko znany aktor Krzysztof Gosztyła.
Ludmiła Janusewicz
