W dniach 3-4-5 czerwca br. odbył się Festiwal Historii Fale Wolności organizowany przez Prezydenta Koszalina i Muzeum w Koszalinie.
Na dziedzińcu Muzeum ustawiono olbrzymi namiot, w którym mieszkańcy wysłuchali m.in. wykładu Jacka Merkela”Dekada Solidarności – nasze wspaniałe powstanie narodowe”, „Wolność nie jest dana raz na zawsze. Lekcja 1939 roku” b. prezydenta Lecha Wałęsy, „Śmiechem w system. Jak satyra nadgryzała komunę” Jacka Federowicza, „Polska. Scenariusz na dziś – między historią a współczesnością”dyr. Teatru Polskiego Andrzeja Seweryna, debaty historycznej „KOR. Siła obywatelskiego oporu i solidarności” z udziałem Seweryna Blumsztajna i Bogdana Borusewicza, panelu „Historia odtworzona. Czy AL zmienia nasze widzenie przeszłości” z udziałem prof. Bożeny Czwojdrak.
Pokazano także filmy dokumentalne o wydarzeniach związanych z regionem Koszalina i Białogardu „Unitra-Unitech. Dzień Sprzeciwu” i „Janek z kopalni Wujek”.
Wśród koncertów na szczególną uwagę zasługuje występ Krzysztofa Baranowskiego z zespołem ze Szczecina pn. „Republika marzeń. Muzyka wolności Grzegorza Ciechowskiego”.
Wykładom i panelom towarzyszyły Targi Książki Historycznej i Regionalnej, warsztaty „Jak powstaje historia?”, Archiwum pamięci Koszalina „Mój 1989”, a także wystawy, m.in.: Centrum Solidarności STOCZNIA w Szczecinie pt. „Świetlica Wolności” i „Pamięć w fotografii UNITRA’81.
Mnie najbardziej zainteresował panel historyczny „Pojedynek na szczycie: Bogusław X Magnus kontra Eryk Pomorski. Gryfici: władza, polityka i legenda” z udziałem prof. Edwarda Rymara, prof. Rafała Simińskiego i Cezarego Łazarewicza – poprowadzony przez Joannę Chojecką (dyrektor koszalińskiego muzeum) i Pawła Migdalskiego.
Zainteresował dlatego, że Czesław Kuriata – poeta i prozaik, autor 27 książek (mój mąż) napisał wiele lat temu dwa poematy historyczne o tych postaciach „Powrót księcia Eryka” i „Bogusław X” i w naszym domu ten temat był niemal codziennością.
Dla mniej zorientowanych przypomnę krótko te dwa życiorysy.
Książę Bogusław X Wielki (1454–1523), syn Eryka II, księcia wołogoskiego, z linii wywodzącej się od Barnima IV i Zofii pomorskiej, córki Bogusława IX, księcia słupskiego, z linii Gryfitów wywodzącej się od Bogusława V Wielkiego (których gałąź wymarła wraz z Erykiem I) – wychowywany był na krakowskim dworze wraz z synami Kazimierza Jagiellończyka przez Jana Długosza. Następnie współrządził Księstwem Wołogoskim z ojcem Erykiem II, a po jego śmierci w 1474 r. objął samodzielne rządy.
Poślubił Małgorzatę brandenburską, córkę elektora Fryderyka II Żelaznego Hohenzollerna.
Po jej śmierci Bogusław poślubił w 1491 r. Annę Jagiellonkę (1476–1503), córkę króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety austriackiej (Rakuszanki), wychowaną na zamku w Grodnie (dziś Białoruś), który był główną rezydencją króla. Ożenek księcia miał związek z pertraktacjami dotyczącymi zwrotu królowi polskiemu lenna w postaci ziemi lęborskiej i bytowskiej, ziem leżących między Księstwem Pomorskim a Pomorzem Gdańskim, odzyskanym przez Polskę od Krzyżaków na mocy pokoju toruńskiego. Dzięki temu układowi Gryfici nadal władali lennem (wykupili je w 1526 r. od Zygmunta Starego), a król polski miał na tych ziemiach pewną sojuszniczkę. Zawierając związek z Anną Bogusław nie tyko dawał Gryfitom szansę na przetrwanie dynastii, ale wchodził też do rodu Jagiellonów, władającego jedną z największych ówczesnych potęg politycznych – Królestwem Obojga Narodów.
Po wojnie z Brandenburgią, roszczącą sobie prawa do władania Księstwem Szczecińskim, zawarł w Przęcławiu (dziś Prenzlau w Niemczech) w 1479 r. układ z Hohenzollernami uznający lenną podległość Księstwa Pomorskiego od Brandenburgii.
W 1496 r. Bogusław podjął owianą legendą wyprawę na dwór cesarski Maksymiliana I i do Ziemi Świętej. W drodze powrotnej był też przyjęty przez papieża Aleksandra VI i obdarowany przez niego, jako obrońca chrześcijaństwa, ceremonialnym mieczem. Wspomniana wyprawa przyczyniła się również do otwarcia Pomorza na rodzący się humanizm, co zaowocowało wspaniałym rozwojem kultury dworskiej Księstwa Pomorskiego w XVI i pierwszej połowie XVII w.
Eryk Pomorski urodził się na zamku darłowskim w pierwszej połowie 1382 roku i na chrzcie otrzymał imię bardzo popularne w dynastii Gryfitów – Bogusław. Jego babką ze strony matki była księżniczka duńska Ingeborga, córka króla Waldemara IV Atterda ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii Estridsenów na tronie duńskim. Siostrą Ingeborgi była młodsza córka króla, Małgorzata.
Po śmierci Waldemara IV Atterdaga w 1389 roku na tron duński w wieku sześciu lat wstąpił Olaf II, syn króla Norwegii Haakona VI z dynastii Folkunga i Małgorzaty, i regencję za małoletniego Olafa sprawowała właśnie Małgorzata, która przejęła także rządy regencyjne w Norwegii. Olaf II zmarł przedwcześnie w 1387, w wieku 17 lat.
W 1389 roku Małgorzata adoptowała młodego księcia Bogusława, wtedy też zmieniono mu imię na Eryk. 17 czerwca 1397 Eryk, w następstwie dalszych zabiegów Małgorzaty, został koronowany na władcę Szwecji, Danii i Norwegii, choć faktyczną władzę dzierżyła królowa Małgorzata I.
Eryk 26 października 1406 w Lund (wówczas Dania, dziś Szwecja) poślubił królewnę angielską Filippę, córkę króla Anglii Henryka IV. Małżeństwo nie było zgodne i pozostało bezdzietne.
Po śmierci żony król wdał się w romans z Cecylią, pokojówką zmarłej królowej, co mocno wzburzyło jego poddanych. Eryk z Cecylią mieszkali razem podczas pobytu na Gotlandii, a później także w Darłowie. Prawdopodobnie po 1439 zawarli małżeństwo morgantyczne. Według gdańskiego kronikarza Kaspra Schütza – Eryk miał syna Eryka (juniora), który zmarł w dzieciństwie. Współczesna genealogia sugeruje, że potomek pochodził ze związku z Cecylią.
Eryk zreorganizował swoją kancelarię królewską, rozbudował Kopenhagę i inne miasta Danii, jednakże skupienie się tylko na sprawach duńskich wywołało niezadowolenie w królestwach Norwegii i Szwecji, gdzie król popadł w konflikt z tamtejszymi możnymi, tym bardziej że stanowiska w tych dwóch krajach król obsadzał Duńczykami lub Niemcami z Pomorza. Dodatkowym źródłem konfliktu był charakter króla, był on bowiem człowiekiem porywczym, szorstkim w obejściu, ze skłonnościami do autokratyzmu.
Gdy w Szwecji wybuchło powstanie 1434 -1435 – został usunięty z tronu szwedzkiego. Ugoda z powstańcami doprowadziła do rewizji postanowień unii kalmarskiej, która odtąd miała być związkiem trzech suwerennych państw rządzonych przez własne rady na podstawie krajowego prawa. Eryk złamał postanowienia ugody, a gdy duńska rada wbrew królowi nie zgodziła się na uznanie księcia pomorskiego Bogusława IX (na którym ciążyła klątwa kościelna) następcą Eryka, to rada szwedzka powołała Karola Knutssona Bonde na regenta królestwa, a następnie wybuchło przeciwko królowi powstanie w Danii. W efekcie rady trzech królestw podjęły decyzje o detronizacji Eryka: w Danii 23 czerwca, w Szwecji we wrześniu 1439 i w Norwegii w1442.
Pokonany Eryk osiadł na Gotlandii, gdzie w Visby urządził swą siedzibę, skąd dokonywał łupieskich wypraw, napadając na statki kupieckie, najczęściej należące do Hanzy. Mimo prób uzyskania pomocy od zakonu krzyżackiego i księcia Bogusława IX, zdetronizowany Eryk nie zdołał podjąć żadnych poważniejszych kroków, by odzyskać utracone trony.
W 1449 roku objął władzę po zmarłym w 1446 księciu Bogusławie IX (swym bracie stryjecznym), którego był najbliższym krewnym w księstwie. słupskim.
Władając księstwem, Eryk rezydował przede wszystkim w Darłowie, gdzie w tamtejszym zamku miał swą siedzibę i gdzie zmarł prawdopodobnie 3 maja 1459 roku. Przed śmiercią przekazał księżniczce Zofii i Erykowi II skarb, składający się z kosztowności przywiezionych z Danii oraz zdobytych podczas korsarskich wypraw. Późniejsi królowie duńscy czynili wielkie starania o odzyskanie skarbu, który uważali za swoją własność. Co się stało ze skarbem, tego do dziś nie wiadomo. Król Eryk jest pochowany w kościele pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Darłowie, gdzie można zobaczyć jego grobowiec, wystawiony w 1882 r.
Dodać muszę, że w owym panelu w rolę adwokata Bogusława X wszedł prof. Edward Rymar, a w rolę adwokata Eryka Pomorskiego red. Cezary Łazarewicz (urodzony w Darłowie).
Zdaje się, że pojedynek nie został rozstrzygnięty.
Ludmiła Janusewicz
