Niniejszy artykuł ukaże się (chyba) w Wigilię Świąt Bożego Narodzenia. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby sięgnąć po omówione w nim książki już po świętach. Ich wartość – ze względu na biograficzny charakter – jest ponadczasowa. Od której z czterech publikacji zacząć? Nie mam tego problemu, bo… pierwszeństwo mają kobiety.
Tym bardziej, że w pierwszej z prezentowanych książek są aż trzy bohaterki. Humorystki. Kobiety, które uczyły nas śmiechu autorstwa Violetty Ozminkowski – to pełna śmiechu i łez opowieść o Magdalenie Samozwaniec, Stefanii Grodzieńskiej i Marii Czubaszek. Każda z nich była nazywana pierwszą damą polskiego humoru, każda z nich miała ogromny dystans do świata, ale przede wszystkim do siebie. Były pogodne, ale nie naiwne. Potrafiły być niesłychanie złośliwe, ale też ciepłe i życzliwe. Miały klasę i odwagę, żeby mówić własnym językiem. Były mistrzyniami humoru abstrakcyjnego, lecz miłość traktowały bardzo poważnie. Życie nie było specjalnie łaskawe dla żadnej z nich. Każda w pewnym momencie musiała zdecydować, co będzie najlepsze dla niej i dla tych, których kochała.
Violetta Ozminkowski jest autorką między innymi bestsellerowej biografii Michaliny Wisłockiej Sztuka kochania gorszycielki, na podstawie której został nakręcony film „Sztuka kochania”. Przez dwanaście lat dziennikarka i redaktorka „Newsweeka”, szefowa działu „Społeczeństwo”. Spod jej pióra wyszły m.in.: biografia Maria Czubaszek. W coś trzeba nie wierzyć; książka Lubię farbować wróble”, napisana na podstawie wywiadów z Agnieszką Osiecką oraz wywiad rzeka z Grzegorzem Miecugowem Szkiełko i oko. Jest współautorką biografii Marka Edelmana Pan Doktor i Bóg.
Violetta Ozminkowski stwierdziła:
Zwyczajnie tęsknię za Marysią Czubaszek, brakuje mi Stefanii Grodzieńskiej, chciałam lepiej poznać Magdalenę Samozwaniec, dlatego napisałam tę książkę. No i żeby razem z nimi trochę się pośmiać.
Jak napisać w jednej książce o trzech wybitnych kobietach? Jak znaleźć to, co – oprócz znakomitego poczucia humoru – łączyło je? Violetta Ozminkowski znalazła na to sposób poprzez podział książki Humorystki. Kobiety, które uczyły nas śmiechu na cztery rozdziały: Przyciąganie, Zauroczenie, Miłość i Uwielbienie. W ślad za swoimi bohaterkami porusza ona sprawy związane z kobiecą intuicją i mądrością, poszukiwaniem wolności, której nikt nie może nam dać, a wreszcie z miłością, bez której nie ma uśmiechu. Zachowuje przy tym dystans, a jednocześnie dokłada swoją dawkę humoru. Na przykład o Magdalenie Samozwaniec napisała:
… jej widok przyprawiał o zawrót głowy facetów w Krakowie. Huk łamanych serc słychać było nie tylko w Kossakówce, ale też w Warszawie, a nawet we Lwowie.
Niezwykły przebieg miały rozmowy Marii Czubaszek z profesorem Marianem Zembalą – kardiochirurgiem, który usiłował ją leczyć. Dlaczego „usiłował”? No cóż, palacze mają swoje recepty na życie…
Wzruszająco zostały przedstawione pierwsze kroki sceniczne Stefanii Grodzieńskiej, która zachowała dystans do swojej kariery:
Ile razy ktoś pozbawia mnie moich praw, a ja godzę się na to, słyszę: „Jesteś mądrą kobietą”. Zastanawiam się, czy nie powinnam trochę zgłupieć.
Violetta Ozminkowski przyjęła ciekawą konwencję: potraktowała autentyczne bohaterki i bohaterów jako osoby… fikcyjne przywołane na potrzeby opowieści. Dzięki temu i my – czytając o życiu trzech gwiazd, które dawały światu radość – uśmiechamy się. I to nie tylko pod nosem, ale i do rozpuku.
Violetta Ozminkowski, Humorystki. Kobiety, które uczyły nas śmiechu
Redaktor prowadzący: Michał Nalewski
Redakcja: Anna Sidorek
Korekta: Katarzyna Kusojć, Patrycjusz Pilawski
Projekt okładki: Michał Poniedzielski
Zdjęcia na okładce: © MICHAL MUTOR/Agencja Wyborcza.pl; © TRICOLORS/EAST NEWS; © Władysław Miernicki/Narodowe Archiwum Cyfrowe
Skład i łamanie: Ewa Wójcik
Wydawca: Prószyński Media Sp. z o.o., Warszawa 2025
ISBN 978-83-8391-317-9
Bohaterka drugiej książki jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych aktorek polskiego kina i teatru. Ewa Szykulska – aktorzyca, artystka, przyjaciółka ludzi i zwierząt, kobieta pełna wahań, przemyśleń i refleksji. Silnie znacząca swą obecność w świadomości widzów.
Zanim Karolina Prewęcka zacznie zadawać znakomitej aktorce pytania, czytamy rozdział Początek na koniec, w którym Ewa Szykulska robi swoiste podsumowanie swojego dotychczasowego życia:
Nie bardzo wiem, kim jestem. Jakąś dziwną starszą panią. Pół życia mówiłam, że bywam aktorką. Teraz, jak zadzwonią dzwoneczkiem, to może oddwonię i zjawię się na planie, jak zechcą.
Po takim wstępie nie pozostaje nic innego, jak zaspokoić swoją ciekawość i przejść do następnych stron książki Entliczek, mętliczek. Ewa Szykulska w rozmowie z Karoliną Prewęcką. Jest to bowiem opowieść nie tylko o sukcesach, rolach i spotkaniach z wybitnymi twórcami, lecz także o prywatnych przeżyciach, chwilach zwątpienia i codzienności, którą rzadko oglądamy zza kulis. Szczera, pełna anegdot i ciepłego humoru, a jednocześnie refleksyjna opowieść, odsłaniająca portret kobiety konsekwentnie idącej własną drogą, wiernej sztuce i sobie samej. To zapis życia, które – choć zakorzenione w świecie teatru i filmu – wciąż pozostaje bliskie każdemu, kto poszukuje własnej prawdy i sensu.
Karolina Prewęcka jest dziennikarką, autorką książek. Są wśród nich zapisy rozmów z aktorami Stanisławą Celińską i Bohdanem Łazuką, biografia malarki Meli Muter oraz wspomnienia Monique Chmielewskiej-Lehman i Artura B. Chmielewskiego o ich ojcu, Henryku Jerzym Chmielewskim – Papciu Chmielu. Absolwentka etnografii, przede wszystkim lubi słuchać ludzi, stara się utrwalać pamięć o ich przeżyciach i przekazywać emocje.
Każdy rozdział książki jest zakończony krótkimi zdaniami, które zostały wyróżnione inną czcionką. Skąd ten pomysł? Odpowiedź daje Ewa Szykulska:
Jestem jednozdaniowcem. Rwańca przychodzą mi do głowy i szybko znikają. Niektóre zapisuję. Lubię te zdania-głupawki.
Chyba wszyscy zastanawiamy się nad fenomenem głosu Ewy Szykulskiej. Oczywiście, jest on tematem jednego rozdziału, Poznałem ją po głosie. Niektórzy uznawali, że głos dyskredytuje ją jako aktorkę, tymczasem okazał się on dużym atutem. I tak, rozdział po rozdziale, z wielką przyjemnością czytałem książkę Entliczek, mętliczek. Ewa Szykulska w rozmowie z Karoliną Prewęcką. Nie jest ona spowiedzią ani kroniką sukcesów. To raczej zbiór wspomnień, emocji, obrazów, słów wykraczających mocno poza kwestie odgrywanych bohaterów i napotkanych ludzi – to mętliczek układający się w historię jednego życia. Karolina Prewęcka z subtelnością wprowadza czytelników w wielowątkowy i dygresyjny świat Ewy Szykulskiej, uchylając rąbka jej wrażliwości i ukazując liczne wcielenia. Warto zanurzyć się w ten świat.
Entliczek, mętliczek. Ewa Szykulska w rozmowie z Karoliną Prewęcką
Redaktor prowadzący: Ana Derengowska
Redakcja: Maria Talar
Korekta: Patrycjusz Pilawski
Projekt okładki: Agata Wawryniuk
Zdjęcie na okładce: Jan Weselik
Projekt graficzny: Ewa Wójcik
Fotoedycja: Robert Gołaszewski
Wydawca: Prószyński Media Sp. z o.o., Warszawa 2025
ISBN 978-83-8391-260-8
Było o kobietach? Było. Pora na mężczyzn? Nie tak od razu! Trzecia z omawianych książek, Na wzburzonych falach, jest damsko-męska. Małgorzata Niezabitowska i Feliks Falk dali jej podtytuł Dwa światy w jednej rozmowie.
Skąd owe dwa światy? Ona katoliczka, on niewierzący. Ona – z ziemiańskiej antykomunistycznej rodziny, on – z asymilowanej żydowskiej, ona – córka żołnierza AK, on – syn komunisty. Dwa światy, a jednak od prawie pięćdziesięciu lat łączy ich bliska przyjaźń. Zgodnie twierdzą, że mogą sobie powiedzieć znacznie więcej niż komukolwiek innemu.
Małgorzata Niezabitowska jest dziennikarką, pisarką. Była rzeczniczką pierwszego niekomunistycznego rządu RP. W 1981 roku reporterka „Tygodnika Solidarność”, po 13 grudnia dokumentowała słowem i obrazem stan wojenny, publikowała liczne materiały na Zachodzie. Stypendystka prestiżowego Nieman Felloship na Uniwersytecie Harvarda. Zaangażowana w powstanie Muzeum Historii Żydów Polskich od momentu zrodzenia się tej idei, członkini Rady Muzeum Polin. Jako prezeska w tym celu powołanej fundacji, a także autorka koncepcji graficznej oraz tekstów, wydała zbiorowe dzieło – Księgę Dziesięciolecia Polski Niepodległej 1989-1999. Od lat działa na rzecz praw zwierząt, jako prezeska Fundacji Animals uczestniczyła w przygotowaniu ustawy o ich ochronie. Spod jej pióra wyszły m.in.: W twoim kraju wojna! oraz Światłość i mrok.
Feliks Falk jest reżyserem filmowym i teatralnym, autorem wielu scenariuszy filmowych, sztuk scenicznych i telewizyjnych oraz słuchowisk radiowych. Jedna z czołowych postaci polskiego kina, współtwórca nurtu kina moralnego niepokoju. Także malarz i grafik. W jego dorobku reżyserskim są m.in.: Wodzirej, Szansa, Samowolka, Komornik, Joanna, za które otrzymał prestiżowe nagrody i wyróżnienia. Jest członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich oraz Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W 2021 roku opublikował autobiografię pt. Wodzirej i inni. Rozmowa z samym sobą.
Na wzburzonych falach – to zapis przyjacielskiego i zarazem wzajemnie dociekliwego dialogu. Jego dodatkowym walorem jest to, że osobiste doświadczenia autorów splatają się z historią kraju, z najważniejszymi wydarzeniami, w których uczestniczyli lub byli ich świadkami. Współautorzy konfrontują swoje biografie w rozmowie często intymnej, a zawsze bez cenzury. Rozmawiają z czułością i swadą, nie unikają trudnych tematów, dają się poznać. A mają o czym opowiadać, przy czym bardzo ważny jest sposób opowiadania. Dwoje inteligentnych ludzi nie ucieka od różnic, ale traktuje je jako podstawę do refleksji. Można bowiem dyskutować, wymieniać się poglądami – nawet, jeśli nie do końca się zgodzimy ze sobą. Tym bardziej, że rozmowa jest prowadzona piękną polszczyzną.
Wartością dodaną, liczącej ponad pięćset stron, książki jest fakt, że można ją czytać… falowo, tj. po jednym rozdziale. Warto tak robić choćby po to, aby – oprócz smakowania języka – zatrzymać się i przemyśleć sprawy poruszane przez dwoje niezwykłych ludzi. Małgorzata Niezabitowska i Feliks Falk opatrzyli książkę cytatem z Oscara Wilde’a:
W życiu chodzi o to, żeby być trochę niemożliwym.
I ta myśl z pewnością będzie towarzyszyła czytelnikowi w trakcie lektury, bo właśnie takie trochę niemożliwe mają życiorysy.
Małgorzata Niezabitowska, Feliks Falk Na wzburzonych falach. Dwa światy w jednej rozmowie
Redakcja i korekta: Dagmara Ślęk-Paw
Skład: Klara Perepłyś-Pająk
Projekt okładki i makiety: Magdalena Wójcik-Zienkiewicz
Zdjęcia autorów na okładce: © Tomasz Tomaszewski (zdjęcie M. Niezabitowskiej) / © Maciej Zienkiewicz Photography (zdjęcie F. Falka)
Retusz zdjęcia okładkowego: Katarzyna Stachacz
Redakcja techniczna: Igor Nowaczyk
Producenci wykonawczy: Magdalena Wójcik-Zienkiewicz, Wojciech Jannasz
Wydawca: Lira Publishing Sp. z o.o., Warszawa 2025
ISBN 978-83-68577-20-4
Wreszcie mężczyzna! I to nie byle jaki: pisarz, reporter, korespondent wojenny, komentator społeczny. Podróżnik, uchodźca, dysydent. Marketingowiec, copywriter, influencer, celebryta. Do opisania Melchiora Wańkowicza można użyć każdego z tych określeń. Autor książki Wańkowicz. Życie na kraterze, Łukasz Garbal, znakomicie wykorzystał tę szansę: stworzył biografię totalną, której Wańkowicz jeszcze nie miał, a na którą bez wątpienia zasługuje.
Łukasz Garbal jest polonistą, edytorem, pasjonatem historii. Autor kilku książek, m.in. „Ferdydurke”. Biografia powieści, Edytorstwo. Jak wydawać współczesne teksty literackie, Jan Józef Lipski. Biografia źródłowa oraz Wedlowie. Czekoladowe imperium. Opracował korespondencję Jerzego Giedroycia ze Stefanem Kisielewskim i Janem Józefem Lipskim oraz wybór pism Jana Józefa Lipskiego (Słowa i myśli, Dziennik 1954–1957, Pisma polityczne, Idea Katolickiego Państwa Narodu Polskiego).
Chyba każdy słyszał o Melchiorze Wańkowiczu. Urodzony pod koniec XIX wieku, widział, jak dawny świat bezpowrotnie znika – a potem obserwował to znów i znów, kiedy przetaczały się kolejne dziejowe burze. Za każdym razem jednak potrafił odnaleźć się w odmienionej rzeczywistości. Był człowiekiem zaskakująco nowoczesnym. W dwudziestoleciu ostrzegał przed wojną hybrydową i apelował o wykorzystanie soft power na wschodnich rubieżach kraju. Dostrzegał zagrożenia płynące z dezinformacji, choć sam wykorzystywał ją w kampaniach marketingowych („Cukier krzepi!”). Nieustannie kreował własny wizerunek, starannie dawkując fakty z prywatnego życia. I cały czas pisał, poszukiwał sposobów na to, by opowiedzieć o otaczającym go świecie, dotrzeć do czytelników.
Łukasz Garbal przyznał, że nie chciał budować pomnika ani go obalać. Wańkowicz zainteresował go jako człowiek. Stąd napisał we wstępie:
Wańkowicz – także z powodu upartej autopromocji za życia – po śmierci został praktycznie zapomniany, „przylizany”, zmieniony czy to w niesfornego Dyzia, czy piewcę kresowego mitu albo dusigrosza Scrooge’a. To jednak fałszywy obraz. Bez poznania faktów (…) nie możemy tak naprawdę mówić, że znamy biografię Wańkowicza.
Tym bardziej, że Melchior Wańkowicz pozostawił po sobie bogactwo źródeł: zdjęć, listów, relacji, wielokrotnie przepisywanych tekstów. Dla jego biografa to zarazem błogosławieństwo – i przekleństwo. Przedarcie się przez gąszcz faktów i mitów, półprawd, plotek i zmyśleń było zapewne gigantycznym wyzwaniem. Łukasz Garbal podołał temu wyzwaniu. Zachował jednak skromność i na końcu książki apeluje do czytelników o uwagi, uzupełnienia i sugestie. Pyta:
A może komuś z Państwa uda się odnaleźć kolejne wańkowiczowskie manuskrypty lub fotografie?
Niezależnie od potencjalnych efektów tego apelu, warto przeczytać książkę Łukasza Garbala i zobaczyć między innymi, jak Melchior Wańkowicz był śledzony „tropami Smętka” i na jakim kraterze przyszło mu żyć.
Łukasz Garbal, Wańkowicz. Życie na kraterze
Opieka redakcyjna: Przemysław Pełka
Redakcja: Filip Fierek
Recenzje naukowe: prof. dr hab. Iwona Hofman, prof. dr hab. Sławomir Jacek Żurek
Korekta: Kinga Kosiba / d2d.pl, Jędrzej Szulga/ d2d.pl
Projekt okładki: Agnieszka Pasierska
Fotografia na okładce: © Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Wybór fotografii: Łukasz Garbal, Przemysław Pełka
Indeks: Jędrzej Szulga/ d2d.pl
Projekt typograficzny, redakcja techniczna i skład: Robert Oleś
Wydawca: Wydawnictwo Czarne Sp. z o.o., Wołowiec 2025
ISBN 978-83-8396-200-9
Roman Soroczyński
22.12.2025 r., Warszawa
