Od pięciu lat Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, we współpracy z Fundacją Rozwoju Systemu Edukacji, wydaje serię Literatura i pamięć. W 2024 roku ukazały się trzy książki z tej serii.
Pierwszą z nich jest Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia. Autorka, Iwona E. Rusek, analizuje trzy dramaty: „Wesele”, „Warszawiankę” i „Noc listopadową”. Bada je z mityczno-obrzędowej i symbolicznej perspektywy, ukazując jednocześnie istotę pisarstwa Wyspiańskiego. We Wstępie napisała:
… akcja analizowanych w niniejszym tomie dramatów (…) rozgrywa się w tej „jednej chwili”, w symultaniczności zdarzeń, która poprzez swoją dynamikę pcha akcję do przodu, a jednocześnie ukazuje charaktery w całej ich krasie. Tą jedną chwilą jest zazwyczaj noc: pora obrzędów, nierzadko śmierci, prawie zawsze transformacji.
Iwona E. Rusek jest literaturoznawczynią, dramatopisarką, wykładowczynią akademicką z Uniwersytetu w Białymstoku. Jej zainteresowania obejmują m.in. literaturę XIX wieku, mitoznawstwo, folklor, obrzędy, wierzenia, zwyczaje, symbole i baśnie. Była konsultantką wydawniczą publikacji Grotowski. Teksty zebrane. Redaguje Naukową Serię Czarny Romantyzm, w ramach której ukazała się jej książka Rytuał i śmierć: studia o literaturze XIX wieku. Jest ekspertką w magazynie literackim Czytelnia, nadawanym w Drugim Programie Polskiego Radia, oraz autorką scenariuszy słuchowisk pisanych dla Teatru Polskiego Radia. Redaktorka naukowa kilku zbiorów, m.in. Żeromski. Piękno i wolność. Studia i Józef Ignacy Kraszewski w zwierciadle współczesności 2012–2017. Opracowała kilka monografii Wacława Berenta, m.in.: Pragnienie, symbol, mit: studium o Próchnie Wacława Berenta. Spod jej pióra wyszła Baśń o Tarnobrzegu. Za adaptację dramatu „Lilla Weneda” Juliusza Słowackiego otrzymała Grand Prix XVII Festiwalu „Dwa Teatry – Sopot 2017”.
Przedstawiony wyżej krótki biogram Iwony E. Rusek świadczy o jej rozległych zainteresowaniach i dużej świadomości badawczej. Nic więc dziwnego, że książka Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia zawiera wnikliwą analizę historyczno-literacką i kulturową, uświadamiając nam aktualność dramatów Wyspiańskiego. Autorka pokazuje, jak bohater książki umiejętnie łączył historię i tradycje (także te ludowe), jednocześnie przedstawiając pojawiające się w tle mity, wierzenia i obrzędy.
W tekstach Wyspiańskiego obrzęd i związana z nim tradycja stają się medium (dla) historii.
Iwona E. Rusek stwierdza, że tworzony przez Wyspiańskiego świat imaginacji jest efektem jego wytężonej pracy duchowej. Jednocześnie wyznacza on duchową perspektywę, która umożliwia prawdziwe życie i prawdziwą twórczość, ale też stawia najważniejsze dla każdego człowieka pytanie, które brzmi: czy jesteś wolny?
Autorka nie rezerwuje sobie monopolu na rację: w Aneksie pojawiają się interesujące artykuły literaturoznawców (Ostap Ortwin, Stanisław Pigoń, Stanisław Lack i Wacław Borowy) oraz Urszuli Makowskiej, zajmującej się korespondencją między sztukami pięknymi a literaturą i folklorem. W ten oto sposób mamy przed sobą bardzo ciekawe kompendium wiedzy o Stanisławie Wyspiańskim.
Iwona E. Rusek, Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia
Recenzenci: prof. dr hab. Maria Jolanta Olszewska, prof. dr hab. Hanna Ratuszna
Opracowanie i indeks osób: Katarzyna Ziębik
Projekt graficzny, projekt okładki i skład: Elżbieta Waga-Krajewska
Ilustracja na okładce: Stanisław Wyspiański, Autoportret, 1902 r. (Muzeum Narodowe w Warszawie)
Wybór ilustracji: dr Urszula Makowska, dr hab. Iwona E. Rusek
ISBN 978-83-8229-985-4 (IPN), 978-83-66515-86-4 (FRSE)
Druga książka nosi tytuł Ja i moje książki – to jedno. Rozważania o pisarstwie Zofii Kossak. Jej autorki, Krystyna Heska-Kwaśniewicz i Zdzisława Mokranowska, doskonale uzupełniają się. Starają się one odpowiedzieć na pytanie, kim była Zofia Kossak jako pisarka i jako człowiek. Unikają przy tym prostych i jednostronnych ocen. Skupiły się na oświetleniu tych zdarzeń z życia pisarki, które stanowiły węzłowe punkty jej życiorysu. Podobnie postąpiły z przywoływanymi tu utworami. Ich dobór nie jest dziełem przypadku: ilustrują one wypowiedzi autorek, dotykających najważniejszych dla pisarki zagadnień, zdarzeń, miejsc i ludzi. Autorki przypominają, że Zofia Kossak była oskarżana o to, iż – „jako polska nacjonalistka” – była „pełna wiary w bożą opatrzność i wyższość narodowej wspólnoty Polaków”. Jednocześnie wypominano jej, że była „antysemitką, która ratowała Żydów”.
Zastanawiam się, czy ten ostatni „zarzut” powinien być traktowany jako akt oskarżenia. Wszak historia zna przypadki osób, które przed wojną głosiły poglądy antysemickie, a podczas okupacji narażały swoje życie, by ratować Żydów. Sama Zofia Kossak, w wywiadzie udzielonym w latach pięćdziesiątych gazecie „Folks Sztyme”, w odpowiedzi na pytanie o antysemityzm stwierdziła:
W latach, gdy tylu Polaków narażało życie, by ocalić Żydów, pogańsko-rasistowski, obcy duszy polskiej prąd zwany antysemityzmem wygasł doszczętnie i zdawałoby się, bezpowrotnie. (…) Jeśli (…) są w społeczeństwie polskim jednostki szerzące nienawiść do Żydów, mogą to być tylko wrogowie obu narodowości, polskiej i żydowskiej.
Prof. Krystyna Heska-Kwaśniewicz jest badaczką literatury związaną z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach. Interesuje się polską literaturą współczesną, związkami polskich twórców z górami (opublikowała m.in. książkę Ludzie, góry, książki), pisarstwem dla młodego czytelnika oraz życiem literackim na Górnym Śląsku („Taki to mroczny czas”. Losy pisarzy śląskich w okresie wojny i okupacji). Prywatną pasją są dzieje polskiego harcerstwa (Józef Kret (1895-1982) – opowieść o harcerskiej wierności).
Prof. Zdzisława Mokranowska również pracuje w Uniwersytecie Śląskim. Zajmuje się ewolucją form prozatorskich i poezji XIX i XX w. Opublikowała m.in. monografie: W świecie prozy Henryka Sienkiewicza, Prozy poetów kręgu „Skamandra” wobec tradycji elitarnych i popularnych form kultury, Młodość i starość. Studia o twórczości Jarosława Iwaszkiewicza. Jest redaktorką tomu prac zbiorowych: Henryk Sienkiewicz. Polak i Europejczyk oraz współredaktorką Studiów Sienkiewiczowskich, wydawanych przez Towarzystwo im. Henryka Sienkiewicza w Lublinie.
Autorki patrzą na pisarstwo Zofii Kossak przez pryzmat jej działalności w konspiracji. Już w październiku 1939 roku współredagowała młodzieżową gazetkę „Orlęta” i czasopismo konspiracyjne „Polska Żyje”. To w jej mieszkaniu, w listopadzie 1939 r., powstał pierwszy numer „Biuletynu Informacyjnego”. Działała w katolickim Froncie Odrodzenia Polski (FOP), w Społecznej Organizacji Samoobrony skupiającej różne ugrupowania konspiracyjne, polityczne i społeczne kierowała Wydziałem Ochrony Cywilnej. Współpracowała z Delegaturą Rządu na Kraj w Londynie. A wreszcie była współtwórczynią „Żegoty” – jedynej w okupowanej Europie organizacji ratującej Żydów – i ofiarną działaczką Polski Walczącej, więźniarką Pawiaka i Auschwitz-Birkenau.
A jak Zofia Kossak oceniała swoje życie?
Według mego osobistego mniemania osiągnięcia mam następujące: praca w konspiracji i przebycie Oświęcimia. Z tego ostatniego wyszłam w najgorszej formie fizycznej, ale w najlepszej duchowej.
Autorki monografii nie zajmują się wszystkimi książkami Zofii Kossak. Skupiają się na jej debiucie, którym była, wydana w 1922 roku, Pożoga,oraz na publikacjach stanowiących o Kresach. Poruszają problemy związane z twórczością czasu wojny i okupacji, a jednocześnie uwypuklają tematykę religijną oraz fakt, że istotną rolę w pisarstwie Zofii Kossak zajmowały książki adresowane do dzieci i młodzieży. Ja i moje książki to jedno. Rozważania o pisarstwie Zofii Kossak – to publikacja niezwykle potrzebna zarówno ze względu na pamięć o pisarce, jak i z powodu oczekiwań czytelników, którzy nierzadko mogą ulegać opiniom fałszującym znaczenie twórczości, a także często poszukują busoli wskazującej punkty orientacyjne dla interpretacji dzieł literackich, oczekują podpowiedzi na temat przydatnych w lekturze kontekstów czy wreszcie liczą na unaocznienie istotnych aspektów i wymiarów czytanych książek.
Krystyna Heska-Kwaśniewicz, Zdzisława Mokranowska, Ja i moje książki – to jedno. Rozważania o pisarstwie Zofii Kossak
Recenzenci: prof. dr hab. Agnieszka Czajkowska, prof. dr hab. Dariusz Pachocki
Redakcja: Hanna Trubicka
Korekta: Justyna Zdziennicka
Projekt graficzny i projekt okładki: Elżbieta Waga-Krajewska
Ilustracja na okładce: Zofia Kossak, 1946 r. (zbiory Anny Fenby-Taylor)
Skład: Katarzyna Szubka
Indeks osób: Hanna Trubicka
ISBN 978-83-8229-983-0 (IPN), 978-83-67587-25-9 (FRSE)
Kolejny tom z serii Literatura i Pamięć skupia się na większej ilości osób. Książka Swojskość na obczyźnie. O różnorodności kultury emigracyjnej w XX wieku jest owocem wieloletnich zainteresowań Krzysztofa Dybciaka problematyką emigracyjną – w szerokim znaczeniu. Zawiera ona eseje i rozprawy z lat 1981-2022. Zamieszczone w książce teksty są poświęcone nie tylko literaturze polskiej powstającej poza krajem, lecz także innym dziedzinom, związanym z aktywnością twórczą w tradycyjnym znaczeniu tego słowa.
Prof. Krzysztof Dybciak jest historykiem i teoretykiem literatury, eseistą, autorem wierszy. W latach 70. i 80. działał w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Od końca lat siedemdziesiątych współpracował z czasopismami poza cenzurą oraz instytucjami opozycji antykomunistycznej. W latach 1983−1984 i w 1989 roku współpracował z Radiem Wolna Europa i czasopismami emigracyjnymi. Obecnie kierownik Katedry Literatury XX wieku UKSW w Warszawie oraz członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i Towarzystwa Naukowego KUL. Spod jego pióra wyszły m.in. Gry i katastrofy, Panorama literatury na obczyźnie, Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Antologia. Jest współautorem ponad 500 tekstów w czasopismach i książkach zbiorowych, wśród których znalazły się m.in. Milcząca wzajemność. Inspiracje artystyczne młodego Karola Wojtyły i Świat nie wywalczony. Szkice o uniwersach Józefa Łobodowskiego.
Jak napisałem, omawiana publikacja dotyczy większej liczby osób. Pierwsza część zawiera opis indywidualności, wśród których są: Kazimierz Wierzyński, Mieczysław Grydzewski, Józef Łobodowski, Czesław Miłosz, Tymon Terlecki oraz Barbara i Andrzej Bobkowscy. Druga część poświęcona jest instytucjom i środowiskom kulturalnym polskiej emigracji. Omawia spory emigracyjne na Wyspach Brytyjskich w latach 1945-50, dzieje i dorobek Instytutu Literackiego oraz działalność centrum Pallotynów w Paryżu, specyfikę emigracyjnej twórczości we Włoszech, a także różne koncepcje związane z obchodami milenijnymi.
Trzecia część publikacji omawia różne kwestie związane z emigracją: zróżnicowanie polskiej diaspory – zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie oraz funkcje i okresy polskiej literatury emigracyjnej w XX wieku. Ciekawe jest porównanie emigracji niemieckojęzycznej i polskiej po 1933 i 1939 roku.
Monografia Swojskość na obczyźnie. O różnorodności kultury emigracyjnej w XX wieku Krzysztofa Dybciaka pokazuje, że zjawisko wychodźstwa jest nieprzemijające, zaś związane z nim zjawiska są wszechobecne.
Krzysztof Dybciak, Swojskość na obczyźnie. O różnorodności kultury emigracyjnej w XX wieku
Redakcja naukowa: prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, prof. dr hab. Janusz Gruchała
Recenzenci: prof. dr hab. Mirosław Supruniuk, prof. dr hab. Violetta Wejs-Milewska
Redakcja: Anna Zechenter
Projekt graficzny i projekt okładki: Elżbieta Waga-Krajewska
Korekta i indeks osób: Tomasz Chlewiński
Skład: Katarzyna Szubka
Jak napisałem powyżej, prezentowane w niniejszym artykule książki ukazały w 2024 roku w ramach serii wydawniczej Literatura i Pamięć, która jest wspólnym przedsięwzięciem Instytutu Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji. Koordynatorami serii są dr Natalia Cichocka i Krzysztof Szwałek.
Roman Soroczyński
14.10.2024 r., Warszawa
