Stefan Michał Żarów – Literatura jako swoiste doświadczenie i kompozycja świata

Literatura nie jest jedynie zapisem rzeczywistości ani zbiorem słów, jest aktem doświadczenia, stanowi jedno z najważniejszych narzędzi poznawania świata i natury człowieka. Nie jest przypadkowym zbiorem opowieści, a jest aktywnym procesem tworzenia sensu, to przestrzeń, w której język i doświadczenie człowieka współtworzą jej znaczenie. Takie rozumienie literatury być może wykracza poza tradycyjne pojęcie mimetyczne (z gr. mimesis) stawia zdecydowanie w roli rekonstrukcji świata, a nie jest tylko jego płaskim odbiciem. W swoich dotychczasowych esejach wielokrotnie podkreślałem, że literatura jest swoistym miejscem, w którym czas, pamięć i język spotykają się w intensywnym doświadczeniu. Ulegają interakcji w swoistej twórczej symbiozie. Takie filozoficzne, myślenie przypomina podejście Martina Heideggera, dla którego język podobnie jak i dla mnie jest tym nieodzownym medium bycia w świecie. Nawiązuję również do koncepcji Maurice Merleau-Ponty’ego, który stawiał percepcję jako podstawę kontaktu z otaczająca rzeczywistością.

Język literacki nie jest nienaturalnym narzędziem komunikacji. Język jest materią znaczeń, takich które pulsują rytmem metafory, rytmem zdań i egzystują jako interakcja słów. W literaturze słowa nie opisują świata, lecz go tworzą, co czyni czytelnika współuczestnikiem procesu znaczeniowego. Na tej płaszczyźnie adekwatnie podzielam przekonania Jacques’a Derridy, że znaczenie w literaturze nie jest wartością stałą – sens powstaje w interakcji tekstu i czytelnika. Literatura nie daje gotowych odpowiedzi, lecz swą treścią prowokuje pytania. Zmusza to odbiorcę – czytelnika do przemyśleń nad własnym doświadczeniem i istnieniem. Spostrzegam tekst literacki jako przestrzeń napięć i niedopowiedzeń: między tym co wypowiedziane, a tym co przemilczane; co jest pamięcią a co jest zapomnieniem; między oczywistym a przemijającym. Przecież tekst to pole hermeneutycznych odruchów, podczas których czytelnik wchodzi w dialog z tekstem, rekonstruując znaczenia i tworząc sens w całym subiektywnym procesie interpretacyjnym. Zatem każdy tekst jest więc nie tylko dziełem autora, ale staje się również doświadczeniem wspólnotowym, w którym znaczenie powstaje w relacji między autorem a czytelnikiem. Poezja i proza w mają w mojej koncepcji za cel przeprowadzenie odbiorcy przez doświadczenia graniczne. Nie dają prostych odpowiedzi ani poczucia bezpieczeństwa, wyrażają chaos świata, który wymaga od czytelnika odwagi interpretacyjnej. Nie można pominąć egzystencjalnego wymiaru literatury jako empirii. Podobnie jak u Alberta Camusa, również dla mnie literatura może ukazywać absurd istnienia i brak ostatecznego sensu, ale jednocześnie daje możliwość, nadaje znaczenia poprzez własne przeżycia i refleksję. Powieść Dżuma jest ewidentnym przykładem utworu, którego wątkiem jest epidemia, podczas której ujawniają się różne postawy moralne od egoizmu aż po heroizm. Podczas lektury, czytelnik doświadcza sytuacji granicznej, różnych postaw moralnych od skrajnego egoizmu po heroizm. Tego typu utwory nie udzielają prostych odpowiedzi, prowokują do samodzielnego myślenia i redefinicji indywidulanych wartości. Literatura jest więc przestrzenią egzystencjalnego poznania i konfrontacji z własnym istnieniem i byciem, ma to wymiar terapeutyczny. Wyznaje pogląd, że czytelnik nie powinien być biernym uczestnikiem procesu literackiego, lecz jest jego współtwórcą. Sens tekstu literackiego powstaje wówczas dopiero w momencie jego interpretacji, w indywidulanej relacji między językiem, świadomością i doświadczenie jednostki. Twórczość literacka dzięki takiemu podejściu staje się żywą przestrzenią, w której znaczenie ewoluuje wraz z każdym aktem czytania. W tym ujęciu czytelnik nie jest tylko biernym biorcą odbierającym treść, ale ją zarazem współtworzy, nadaje jej indywidualny wymiar i swoistą głębię.

Pamięć w literaturze nie jest to archiwum faktów, swoistym zbiorem, ale jest źródłem znaczeń i emocji jednostki, które tekst wydobywa i przekształca. Dzięki literaturze człowiek może konfrontować się z własnym doświadczeniem, odnajdować sensy, które nie istnieją w dokumentach, faktach i relacjach, a zarazem uczestniczyć w procesje rekonstrukcji własnego świata wewnętrznego. Często w swoich esejach podkreślam donośność i wyjątkowość filozoficznego niepowierzchownego wymiaru literatury. Ta wyjątkowa więź pomiędzy filozofią a literaturą znajduje odzwierciedlenie w kumulatywnej funkcji poznawczej. Język, pamięć i interpretacja nie są tylko narzędziami artystycznymi, są sposobem myślenia o świecie, egzystencji i przemijaniu. Istotny jest społeczny wymiar literatury poprzez to, że dzieła literackie często podejmują tematy ważne dla zbiorowości, historii i przemian kulturowych. Kolejnym aspektem jest funkcja poznawcza literatury, dzięki której lepiej rozumiemy mechanizmy kształtujące porządek świata społecznego – relacjami międzyludzkimi czy historią.

Adekwatnie jak w egzystencjalizmie i fenomenologii, literatura jest przestrzenią wypowiedzi, a nie z góry założonej odpowiedzi. To miejsce, w którym człowiek doświadcza pewności, bada granice poznania oraz konfrontuje się z własną samotnością. Literatura nie odzwierciedla świata, lecz go rekonstruuje. Tekst literacki tworzy nowe perspektywy poznania, prowokuje do pytań, które nie mają jednoznacznych odpowiedzi, co pozwala odbiorcy uczestniczyć w ciągłym kształtowaniu sensu i otaczającego świata. To rekonstrukcyjne działanie literatury sprawia, że staje się ona narzędziem przemyśleń filozoficznych i egzystencjalnych, dzięki czemu możliwe jest badanie poznania i języka. Literatura ujawnia potęgę języka i doświadczenia. Tekst literacki nie jest gotową linearną mapą znaczeń, to podróż w głąb świata, pamięci i siebie. To przestrzeń, w której sens powstaje w interakcji autora, języka i czytelnika i jego nadbudową jako aktywnego biorcy. Reasumując literatura nie odzwierciedla świata jako takiego – ona go rekonstruuje, co pozwala każdemu czytelnikowi uczestniczyć w jego ciągłym kształtowaniu. Literatura jako doświadczenie to zjawisko wielowymiarowe, obejmujące ekscytacje, poznanie, refleksje i wyobraźnię. Dzięki niej człowiek jako jednostka może przeżywać sytuacje, których zapewne nie doświadczałby w świecie realnym, może trafniej rozumieć innych ludzi i samego siebie. Podczas lektury czytelnik emancypuje własną wrażliwość i świadomość. Ta subiektywność jest jedną z największych wartości literatury, sprawia, że każdorazowy kontakt z tekstem jest unikalny. To doświadczenie nie jest tylko intelektualne, lecz ma wymiar głęboko emocjonalny i często pozostawia trwały ślad w świadomości odbiorcy. Literatura nie pełni tylko rolę rozrywki czy sztuki, ale jest jednym z istotnych sposobów doświadczania świata. To w tej kreacji tkwi jej niebywała moc i ponadczasowa wartość.

Bibliografia:

1. Camus A. La Peste. Paris: Gallimard 1947
2. Derrida J. Of Grammatology. Baltimore: Johns Seabury Press 1967.
3. Gadamer H-G. Truth and Method. New York: Seabury Press 1975.
4. Heidegger M. Źródła dzieła sztuki. Warszawa 2020.
5. Merleau-Ponty M. Phenomenology of Perception. Paris: Gallimard1945
6. Żarów S. M. Mensura Hominis – dziennik małopandemiczny. Rzeszów 2020.
7. Żarów S. M. Kategorie Tworzenia. Akant 2015.
8. Żarów S. M. Podkarpackie ślady Pegaza. Rzeszów 2019.
9. Żarów S. M. W cieniu Parnasu. Rzeszów 2024.