Rok 2025 był między innymi Rokiem Generała Kazimierza Sosnkowskiego. Taką decyzję podjął Sejm RP, chcąc uczcić 140 rocznicę urodzin generała, która minęła 19 listopada. Myślę, że warto zwrócić uwagę na dwie publikacje Wydawnictwa IPN, które ukazały się z tej okazji.
Pierwszą z nich jest przepiękny album Generał Kazimierz Sosnkowski 1885–1969. Wola, wytrwałość i upór autorstwa Jerzego Kirszaka. W obszernym wstępie autor przedstawia życiorys generała, który był żołnierzem, mężem stanu, współtwórcą czynu niepodległościowego i jednym z najwierniejszych współpracowników Józefa Piłsudskiego. W ponad stustronicowej części biograficznej, oprócz znanych faktów, znalazły się nowe ustalenia.
Jerzy Kirszak jest absolwentem Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Dr hab. nauk humanistycznych, pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN we Wrocławiu i Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego. Specjalizuje się w historii wojskowości pierwszej połowy XX w., biografistyce kadry oficerskiej Polski niepodległej, Polskich Sił Zbrojnych na Obczyźnie oraz dziejami Drugiej Wielkiej Emigracji. Stały współpracownik magazynu „Polska Zbrojna. Historia”. Uczestnik zespołu opracowującego wielotomową edycję dokumentów operacyjnych dotyczących wojny Polski z Rosją bolszewicką 1919–1920. Autor i współautor przeszło stu publikacji naukowych i popularnonaukowych, ekspertyz oraz konsultacji filmowych.
Jerzy Kirszak zwraca uwagę, że Kazimierz Sosnkowski…
… nie zabiegał (…) o zaszczyty, wręcz brzydził się wszelkiego rodzaju panegirykami. Był niewygodny dla przedstawicieli różnych elit już przed II wojną światową, w jej trakcie, na emigracji oraz – co zrozumiałe – w Polsce komunistycznej. „Mam już takie szczęście, że zawsze komuś zawadzam” – powiedział pod koniec 1939 r. oficerowi swojego sztabu. Niestety był to dopiero początek nasilenia się zjawiska, które trwało do końca życia Sosnkowskiego, jeszcze przez trzy pełne dekady!
Jednym z nielicznych przypadków, kiedy generał Sosnkowski zaproponował objęcie przez siebie wysokiego stanowiska państwowego, była sytuacja z maja 1936 roku:
… po dymisji rządu Marina Zyndrama-Kościałkowskiego, Sosnkowski zgłosił Śmigłemu-Rydzowi gotowość podjęcia się misji stworzenia nowego rządu. Przedstawił przy tym konkretny plan działań w polityce wewnętrznej (…), normalizację stosunków z opozycją przez dopuszczenie jej do rządu, i w polityce zewnętrznej. (…) Wynikało to z odpowiedzialności za państwo, nad którym – co już wówczas dostrzegał – zaczęły gromadzić się czarne chmury.
Niestety, propozycja nie została przyjęta. Warto też wspomnieć próbę samobójczą generała Sosnkowskiego, podjętą dziesięć lat wcześniej – po zamachu majowym: wybór między lojalnością wobec rządu a lojalnością wobec Józefa Piłsudskiego był ogromnym dylematem! W biografii Generała można znaleźć wiele cennych inicjatyw, które procentują do tej pory: był prekursorem budowy portu w Gdyni [rok 2026 jest Rokiem Miasta Gdyni – przyp. RS], wyboru „Mazurka Dąbrowskiego” na hymn Polski [rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych 26 lutego 1927 r. – przyp. RS] czy ustanowienia obchodów Święta Niepodległości [ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. – przyp. RS]. Te przykłady świadczą o wielkim poczuciu odpowiedzialności Generała za Polskę.
Chyba wszyscy wiemy, że w lipcu 1943 roku generał Kazimierz Sosnkowski został mianowany Naczelnym Wodzem Polskich Sił Zbrojnych. Zanim jednak do tego doszło, przeżył on niezwykłe perypetie we wrześniu 1939 roku – włącznie z… dłuższym bezowocnym oczekiwaniem na przydział mobilizacyjny. Również we Francji nie otrzymał stanowiska godnego jego predyspozycji. Podobnie rzecz się miała w początkach pobytu w Wielkiej Brytanii.
… Sikorski, podobnie jak wcześniej Śmigły-Rydz, miał pewne kompleksy w stosunku do Sosnkowskiego.
Wróćmy do albumu Generał Kazimierz Sosnkowski 1885–1969. Wola, wytrwałość i upór. Największą jego część (ponad sześćset stron) zajmują materiały ikonograficzne: zdjęcia i dokumenty. Jerzy Kirszak zbierał je latami po obu stronach Atlantyku, a niektóre z nich zostały opublikowane po raz pierwszy. Wartością dodaną jest fakt, że każde zdjęcie zostało pieczołowicie opisane.
Jak wspomniałem, album jest przepiękny: nie dość, że zawiera dużo cennych informacji i materiałów ikonograficznych – to jeszcze został wydrukowany na papierze wysokiej klasy i porządnie oprawiony w sztywne okładki.
Jerzy Kirszak, Generał Kazimierz Sosnkowski 1885–1969. Wola, wytrwałość i upór
Recenzenci: płk dr hab. Juliusz Tym; prof. dr hab. Mariusz Wołos
Redakcja: Ewa Dulna-Rak
Korekta: Katarzyna Ziębik
Indeks osób: Ewa Dulna-Rak
Projekt graficzny, projekt okładki: Elżbieta Waga-Krajewska
Skład: Elżbieta Waga-Krajewska, Sylwia Szafrańska
Cyfrowa obróbka zdjęć: Kazimierz Krajewski
Fotografia na okładce: Generał Kazimierz Sosnkowski, Montreal, 1945 r. (Związek Weteranów Polskich im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Montrealu)
Wydawca: Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa 2025
ISBN 978-83-8376-585-3
Generał Kazimierz Sosnkowski pełnił rozmaite funkcje. Jego działalnością, przypadającą na okres tuż po uzyskaniu przez Polskę niepodległości, zajął się Piotr Podhorodecki. W ramach serii „Z Historii Wojska Polskiego” opublikował on pracę zatytułowaną Na zapleczu frontu. Generał Kazimierz Sosnkowski w Ministerstwie Spraw Wojskowych w okresie wojen o granice (1919–1921). Autor zachował układ problemowo-chronologiczny. Dlatego – zanim doszedł do okresu wymienionego w tytule, przypomniał drogę Kazimierza Sosnkowskiego do niepodległej Polski: dzieciństwo i młodość, działalność w Polskiej Partii Socjalistycznej, w Związku Walki Czynnej, w Związku Strzeleckim, w I Brygadzie Legionów Polskich, a wreszcie funkcję dowódcy Okręgu Generalnego „Warszawa” objętą już w niepodległym kraju.
Piotr Podhorodecki jest autorem publikacji Włodzimierz Gierowski (1897-1965) – uczestnik walk o niepodległość, oficer dyplomowany Wojska Polskiego, historyk wojskowości oraz kilku artykułów naukowych. Współautor (razem z Mariuszem Wołosem) pracy Nieznane relacje gen. Władysława Jaxy-Rożena, gen. Stanisława Roupperta i gen. Henryka Odrowąża-Minkiewicza z przebiegu pracy niepodległościowej przed 1914 rokiem.
Pierwsza część życiorysu generała Kazimierza Sosnkowskiego stała się dobrą odskocznią do ukazania struktur organizacyjnych i działania Ministerstwa Spraw Wojskowych w okresie wojen o granice 1919–1921. Śmiało można więc określić omawianą publikację jako wycinek biografii pretekstowej. Ponadto Piotr Podhorodecki prezentuje politykę wojskową oraz szeroko rozumiane zaplecze frontu, które przez systemy zaopatrywania, szkolenia i uzupełniania Wojska Polskiego wpłynęło na przebieg konfliktów zbrojnych toczonych przez Rzeczpospolitą po odzyskaniu niepodległości. Kolejne części pracy opisują działania polityczne i wojskowe generała Kazimierza Sosnkowskiego. Autor stwierdza:
… oba zagadnienia nachodziły na siebie w sposób znaczący.
W ten sposób autor „przenosi” generała Sosnkowskiego do kręgów wielkiej polityki – zarówno krajowej, jak i międzynarodowej. Jednocześnie podkreśla lojalność Generała:
Działania polityczne gen. Kazimierza Sosnkowskiego nierozerwalnie wiążą się z jego relacjami z Naczelnikiem Państwa w omawianym okresie. Można nawet założyć, że całą swą karierę zawdzięczał Piłsudskiemu. Stwierdzenie to można jednak odwrócić i wskazać, ile Naczelny Wódz zawdzięczał Sosnkowskiemu, który już w 1919 r. mógł przecież „grać na siebie” i próbować wydostać się spod kontroli Komendanta, jak wielu znaczących liderów ruchu niepodległościowego w Galicji czy Legionów Polskich.
Licząca ponad 800 stron publikacja zawiera wiele ciekawych aneksów, ilustrujących ówczesne struktury wojskowe, oraz kilkadziesiąt zdjęć ilustrujących różne okresy życia generała Kazimierza Sosnkowskiego. Również ta publikacja jest rzetelnie wydana, a jej mniejszy format powinien ułatwiać czytanie.
Piotr Podhorodecki, Na zapleczu frontu. Generał Kazimierz Sosnkowski w Ministerstwie Spraw Wojskowych w okresie wojen o granice (1919–1921)
Recenzenci: dr hab. Jerzy Kirszak; prof. dr hab. Robert Litwiński
Redakcja serii „Z Historii Wojska Polskiego”: dr hab. Daniel Koreś
Redakcja językowa: Grażyna Waluga
Korekta: Joanna Misztal
Projekt graficzny serii: Elżbieta Waga-Krajewska
DTP: Joanna Pietruszewska
Indeks osób i miejscowości: Wanessa Błaszczyńska
Zdjęcie na okładce: Generał Kazimierz Sosnkowski, 1920-1921 (CAW WBH)
Wydawca: Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Wrocław-Warszawa 2025
ISBN 978-83-8376-573-0
Roman Soroczyński
06.01.2026 r., Korbielów-Warszawa
