Beata Hebzda-Sołogub – Wprowadzenie do albumu Miłosza

Wprowadzenie

Adam Lizakowski – poeta, prozaik, tłumacz, działacz polonijny, lider i założyciel grupy „Niezapłacony Rent”, twórca kwartalnika „Dwa Końce Języka”, współzałożyciel Towarzystwa Dolnośląskiego w Chicago – urodził się w Dzierżoniowie na Dolnym Śląsku, mieszkał i pracował w Pieszycach. W 1981 roku wyjechał z Polski. Przeszedł kwarantannę austriackich obozów dla uchodźców i jako azylant wyemigrował do USA. Początkowo mieszkał w San Francisco, a następnie w Chicago. Wiosną 2015 roku, po trzydziestu czterech latach spędzonych w Ameryce, powrócił do ojczyzny.

Podczas pobytu w San Francisco Lizakowski miał niezwykłą okazję poznać osobiście Czesława Miłosza. Zafascynowany twórczością noblisty uczestniczył w jego spotkaniach autorskich i odczytach, które odbywały się na terenie San Francisco Bay Area. W ten sposób jesienią 1984 roku trafił na zbiorowy wieczór poetycki organizowany na rzecz Amnesty International z udziałem Miłosza. Jak wspominał po latach w rozmowie z Januszem Kopciem:

Pamiętam, uczestniczyło w nim wiele sław międzynarodowych, między innymi był Josif Brodski. Rozmowa z poetą [Czesławem Miłoszem] wtedy była bardzo miła, wymieliliśmy kilka zdań. Podpisał mi Rodzinną Europę. Przemiły człowiek, wiedzący czego chce w życiu. Dla mnie to wzór w każdym calu. Powiedziałbym nawet ideał niedościgniony. Tytan pracowitości. Przykład szczęścia, które niewielu ludziom dają niebiosa. […] Słowem cud natury. Geniusz.

Bliższa znajomość nawiązała się później, w wyniku wymiany korespondencji. Lizakowski wysłał do pisarza, na adres Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, tomik poezji Anteroom Poetry wraz z prośbą o opinię i spotkanie, na co otrzymał odpowiedź:

Dwa miesiące później Lizakowski był już gościem w domu Miłosza na Grizzly Peak w Berkeley, odpowiadając na propozycję spotkania zawartą w krótkim liście z 23 marca 1987 roku o następującej treści: „Szanowny i Drogi Panie, trochę byłem w podróży, ale teraz będę w Berkeley i może zechce Pan do mnie zatelefonować, żebyśmy mogli umówić się na spotkanie”.

Młody poeta, emigrant z Polski, wzbudził zainteresowanie Miłosza, który – jak wspomina Marek Nowakowski na łamach „Dziennika Związkowego” – „darzył go wyraźną życzliwością. Zatrudnił go nawet przez jakiś czas w charakterze mieszanym – jako sekretarza, szofera, pomagiera. Miał przy sobie młodego Polaka świeżo z kraju, wschodniej jak on natury, poetę w dodatku. Bo rzeczywiście Adam Lizakowski z zachowania i wyglądu »polski chłop« – był prawdziwym poetą”.

Miłosz stał się dla początkującego poety przewodnikiem po świecie literatury i najważniejszym czytelnikiem jego wierszy. Udzielał wskazówek dotyczących pisarskiego rzemiosła i życzliwego wsparcia. Spotkanie z noblistą okazało się dla przyszłego autora Legendy o poszukiwaniu ojczyzny punktem zwrotnym w jego karierze literackiej, umożliwiającym mu stopniowe odkrycie w sobie polskości i powrót do twórczości w języku ojczystym jako pierwszoplanowej:

Autor Traktatu poetyckiego polecał wiersze Lizakowskiego uwadze redaktora Jerzego Giedroycia, który przyjmował je do druku w paryskiej „Kulturze”. Listem z 14 stycznia 1988 roku Miłosz informował zainteresowanego o swoim wsparciu: „Wiersze wysłałem do »Kultury« z listem moim do Giedroycia, w którym je poleciłem. Niech Pan jednak nie uważa sprawy za załatwioną. Giedroyc jest znany z tego, że nie liczy się z żadnym absolutnie zdaniem i jego postępowania nie da się przewidzieć. Zobaczymy”. Dzięki protekcji noblisty Lizakowski publikował również w „Tygodniku Powszechnym”. Wspomina o tym Marek Skwarnicki w swojej książce Sen o wolności: „Jednego z uciekinierów posierpniowych do Ameryki polecił mi w latach osiemdziesiątych Czesław Miłosz. Wtedy jeszcze byłem redaktorem „Tygodnika Powszechnego” i Miłosz przesłał mi z intencją poparcia do druku wiersze Adama Lizakowskiego”. Oto fragment listu polecającego Czesława Miłosza z 22 lipca 1989 roku, w którym czytamy:

Pamiątką dawnej znajomości stały się po latach – obok wierszy, wspomnień, zapisków dzien nikowych, listów i dedykacji książkowych – wykonane przez Lizakowskiego amatorskie fotografie, ukazujące noblistę podczas wieczorów autorskich, na ulicy, w domu i ogrodzie w Berkeley na Grizzly Peak, w towarzystwie żony Carol bądź osobistości świata kultury. Część zdjęć ukazała się na łamach prasy polonijnej (na przykład w „Gwieździe Polarnej”, „Razem”, „Dzienniku Związkowym”, „Dzienniku Chicagowskim”) z okazji rocznic urodzin poety czy jubileuszy przyznania noblowskiego lauru. Po śmierci Miłosza były prezentowane w ośrodkach kulturalnych i akademickich na terenie kraju, a także w Polskiej Galerii Artystycznej Znad Wilii Wandy i Romualda Mieczkowskich w Wilnie, chicagowskiej księgarni D&Z oraz w Bibliotece Muzeum Polskiego w Chicago.

Spontanicznie wykonane fotografie mają niezaprzeczalną wartość dokumentalną. Zebrane w prezentowanej tu książce albumowej, wzbogacone o prywatne pamiątki, komentowane poetycką refleksją oraz wspomnieniami o osobistych spotkaniach z Miłoszem, o decyzjach twórczych podjętych pod jego wpływem i przemianach tożsamościowych dokonujących się dzięki niemu, pozwalają na bliższe poznanie noblisty z perspektywy osoby, która miała okazję go spotkać i uczestniczyć w kilku epizodach jego życia.

Wydawnictwo nieprzypadkowo zbiega się z czterdziestopięcioleciem pracy pisarskiej Adama Lizakowskiego. Jest wyrazem pamięci i wdzięczności złożonym przez Jubilata jednemu z najwybitniejszych twórców naszych czasów.

Beata Hebzda-Sołogub