Tytuł może wydawać się nieco fantastyczny. Tatarzy w armii pruskiej ? Kiedy ? Jacy Tatarzy ? Jak to było możliwe ? Byli to Tatarzy polsko- litewscy. Oddziały z nich złożone tworzone były w armii Królestwa Prus na przełomie XVIII i XIX stulecia i na początku wieku XIX. Służbę Tatarów w armii pruskiej poprzedziła służba tatarska w armii saskiej w połowie XVIII stulecia.
Nowożytne zetknięcie się Niemców z Tatarami, konkretnie Prusaków miało miejsce w roku 1656 kiedy to Chanat Krymski pospieszył na pomoc tonącej w czasie szwedzkiego „potopu” Rzeczypospolitej i niewielki oddział tatarski najechał Prusy w odwecie za próbę zdrady politycznej księcia pruskiego będącego formalnie wasalem polskiego króla. Książę ten jako margrabia brandenburski był elektorem Pierwszej Rzeszy Niemieckiej czyli miał prawo razem z innymi książętami- elektorami wybierać cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego jak brzmiała oficjalna nazwa. Stąd popularnie nazywany był elektorem a jego księstwo – Prusami elektorskimi. Wspomniani Tatarzy brali udział w roku 1656 w bitwie pod Prostkami w pobliżu Ełku. W bitwie tej brali udział oprócz Tatarów również Szwedzi, Polacy, Litwini oraz Niemcy- Brandenburczycy i Prusacy. Z polskiej strony dowodził hetman polny litewski Wincenty Gosiewski zaś stroną przeciwną przewodził generał margrabia Jerzy Fryderyk Waldeck i książę Bogusław Radziwiłł. Opisał to z właściwym sobie aroganckim, ksenofobicznym i wręcz rasistowskim podejściem Henryk Sienkiewicz w „Potopie”, stanowiącym drugą część Trylogii. Nie jestem entuzjastą Sienkiewicza. Uważam, że narobił w polskiej mentalności wiele zła, spłycając zarówno historię jak i wynaturzając pojęcie patriotyzmu. Był, jak pisał Witold Gombrowicz „ drugorzędnym pisarzem trzeciorzędnym”. Ten fragment polskiej ale i niemieckiej historii dobrze opisał również jeden z historyków olsztyńskich. W tym czasie tenże tatarski oddział z Krymu zrobił rajd po Prusach od Ełku poprzez Gołdap aż do Nidzicy siejąc zniszczenie, paląc, gwałcąc i biorąc w niewolę. Zmusił tym samym księcia elektora do zmiany opcji i opowiedzenia się po stronie polskiego króla Jana Kazimierza. Profesor Zbigniew Chojnowski wybitny znawca lokalnej tradycji i literatury mazurskiej pokazywał mi pewną mazurską pieśń śpiewaną jeszcze w XIX stuleciu w której to matka straszy niegrzeczne dziecko Tatarami.
Należy również zaznaczyć, że w XVII stuleciu , w jego drugiej połowie zaczęły się rozwijać stosunki dyplomatyczne pomiędzy Chanatem Krymskim a Księstwem Pruskim. Poselstwa tatarskie przebywały w Królewcu w latach 1659, 1670, 1671,1677, zaś w 1679 poseł tatarski bawił w Berlinie.
Również pod koniec XVII stulecia ówcześni władcy Prus doceniając bitność tatarskiego żołnierza poczęli organizować i zaciągać pod swoje znaki Tatarów oraz Bośniaków . W tych jednostkach służyli też Albańczycy, Turcy a nawet Polacy. Początek organizacji tego typu regimentów miał miejsce podczas wojny siedmioletniej w latach 1756- 1763 którą toczyły Prusy w koalicji z Anglią i księstwem Hanoweru z koalicją Austrii, Rosji, Francji, Szwecji i Saksonii. Oddziały te wyposażone były w lance, szable i broń krótką oraz uniformy wzorowane na bośniackich które były też podobne do uniformów ówczesnej polskiej jazdy tzw. polskiego autoramentu. Najogólniej oddawały niemieckie wyobrażenie o wschodzie. Żołnierze mieli na głowach kołpaki zbliżone do turbanów tureckich czy czapek lekkiej jazdy polskiej. Do dzisiaj zachowała się w Mrągowie tzw. strażnica bośniacka, pozostałość po tychże kawaleryjskich, pruskich formacjach. Pierwsze oddziały tatarskie zorganizowano w pruskiej armii już w roku 1675. Wielkim zwolennikiem tworzenia tatarskich oddziałów w armii pruskiej czy też wręcz osadnictwa Tatarów w Prusach był ówczesny namiestnik Królewca i prezydent izby wyższej sądu pruskiego Fryderyk Leopold Reichfreihner von Schrötter który wręcz sugerował, że mogą być Tatarzy, którzy byli bardzo dobrze zintegrowani ze swoim otoczeniem, swego rodzaju pośrednikami pomiędzy władzą pruską a polskimi poddanymi. Do większego osadnictwa jednakże nie doszło, chociaż istniało tatarskie osadnictwo w Suwalskiem a także pomiędzy Suwałkami a Gołdapią o czym świadczą do dziś pewne nazwy geograficzne. Osadnictwo to było jednakże pochodnym osadnictwa tatarskiego w Wielkim Księstwie Litewskim a nie w Prusach. Równolegle również w ówczesnym Królestwie Saksonii były organizowane tatarskie oddziały wojskowe. Powstały one w czasach saskich w okresie polsko- saskiej unii personalnej, panowania królów z dynastii Wettynów, Augusta II Mocnego i Augusta III. Już w roku 1717 August II utworzył w armii saskiej tatarski pułk kawalerii liczący osiem chorągwi pod dowództwem rotmistrza Aleksandra Ułana. Ten tatarski ród, dzisiaj już wymarły dał nazwę rodzajowi lekkiej kawalerii uzbrojonej w lance ,szable i krótką broń palną . To byli ułani. Słowo ułan ( zakcentem na ostatnią sylabę ) oznacza w języku tatarskim – chłopak, chwat, junak, młodzieniec. Potem dowódcami tego pułku byli pułkownicy Czymbaj Murza Rudnicki i Józef Bielak. Pułk brał udział w wspomnianej wojnie siedmioletniej. Podobno tatarskie pułki kawaleryjskie które pozostawały w saskiej służbie płoszyły konie pruskiej jazdy furkotem proporczyków. Ułani powstali również w kawalerii polskiej i pruskiej. Także ówczesna armia rosyjska organizowała ten rodzaj broni. Już na początku XIX stulecia w armii rosyjskiej utworzono dwa pułki ułańskie złożone z Tatarów litewskich. W Prusach natomiast jednostki złożone z Tatarów oraz innych wschodnich nacji rozmieszczano w takich miastach i osadach jak Gorzów Wlkp. (Landsberg), Ośno Lubuskie ( Drossen), Starostwo Drahimskie (Draheim), Drezdenko ( Driesen) oraz Züllichau ( Sulechów). Zachęcano także żołnierzy i oficerów tatarskich – szlachtę do osadnictwa deklarując swobodę wyznania a nawet sprowadzenie na koszt państwa pruskiego duchownego muzułmańskiego – imama. Dekret królewski wyznaczał mu 3 włóki ziemi na utrzymanie ( włóka to około 20 ha) oraz budowę świątyń – meczetów na koszt państwa. Islam bowiem władcy Prus uznali za religię dość bliską protestantyzmowi. Pierwszy meczet zbudowano w Poczdamie w roku 1731 dla tatarskich żołnierzy którzy przybyli do Prus jako prezent od księcia Kurlandii. Edykt o religijnej tolerancji również w odniesieniu do islamu wydał w roku 1740 Fryderyk II król Prus. Na skutek takiej polityki w ówczesnej pruskiej armii służyło parę tysięcy Tatarów nie tylko polsko- litewskich ale i przybyszów z terenów Rosji a także z niepodległego jeszcze wtedy Krymu. Z tego okresu pozostały w języku niemieckim słowa pochodzenia tatarskiego jak np. tschime (buty do konnej jazdy po tatarsku çizme, po polsku ciżmy), kolpak od tatarskiego kołpak (nakrycie głowy okrągłe bez daszka obszyte futrem, słowo funkcjonujące również w języku polskim), schabracke ( od tatarskiego çaprak – część rzędu końskiego w polskim – czaprak), scharawade ( rodzaj butów z wysokimi cholewami), tschapka ( polskie : czapka słowo pochodzenia tatarskiego), itp. Na terenie Saksonii zachowały się pojedyncze groby polskich i innych Tatarów służących w saskiej armii, np. grób Mustafy Sulkiewicza z 1762 roku, oraz Tatara krymskiego Jusufa ibn (syna) Mustafy koło Klein Beucha.
Po ostatnim rozbiorze Polski 18 września 1795 roku wspomniany nadprezydent Schötter donosił królowi Prus o werbunku Tatarów do Tatarenpulku oraz o rozmowach które w tej sprawie prowadził z byłym pułkownikiem wojsk polskich , Tatarem Januszem Tuhan Murzą Baranowskim. Już 20 listopada 1795 roku król pruski Fryderyk Wilhelm II rozkazem gabinetowym ustanowił w swojej armii lekkokonny pułk tatarski mianując jego dowódcą Janusza Tuhan Murzę Baranowskiego. Pułk składał się z 5 szwadronów w liczbie łącznej 250 towarzyszy i 250 szeregowych. Razem 500 szabel. Towarzyszem w chorągwiach ( oddziałach) dawnej jazdy tzw. narodowego autoramentu w dawnej kawalerii był szlachcic który służył z pocztem czyli dwoma lub trzema służącymi z których jeden był do posług drugi zaś służył jako szeregowy żołnierz trzeci też był żołnierzem, dodatkowo np. opiekował się końmi. Taki mały oddział – poczet – utrzymywany był i dowodzony przez towarzysza. Towarzysze służyli i walczyli w pierwszym szeregu. W armii pruskiej tego czasu najwidoczniej zasady tworzenia pułku tatarskiego oparte były o dawne zasady narodowego autoramentu polskiego. Towarzysze byli uzbrojeni w lance, szable i karabiny. W większości była to drobna szlachta tatarska osiadła w Zapuszczy jak nazywano tereny pomiędzy Miariampolem w dzisiejszej Litwie, Suwałkami a Gołdapią. Mundur pozostał polski, dodano tylko pruskie odznaki. Oficerowie i towarzysze pułkowi nosili granatowe mundury z czerwonymi wyłogami u oficerów obszyte (szamerowane) złotem, z białymi rabatami (wyłogami czyli szerokimi klapami). Oficerowie dodatkowo byli przepasani biała chustą z frendzlami (kutasami) mieli białe kamizelki, czarne jedwabne halsztuki (białe trójkątne chusty wiązane na szyi), kremowe spodnie, czerwone czapki obszyte barankowym futerkiem koloru szarego z białą kitą a u oficerów dodatkowo z frendzlą oraz długie czarne kawaleryjskie buty. Dodatkowo oficerowie mieli epolety na obu ramionach i czarno- złote potèpèe ( czyli frędzel zakończony węzłem umocowany u rękojeści szabli tak że zwisał z gardy czyli obudowy rękojeści. ) Towarzysze mieli epolety na lewym ramieniu i portèpèe czerwone z jedwabiu. Szeregowi nie mieli epoletów, halsztuk był skórzany z białą obszywką. Barwy proporczyków na lancach były zależne od szwadronu, np. czarno- czerwono- żółte. Głowy były ogolone, żołnierze i oficerowie nosili wąsy. W tym pułku służyło aż jedenastu oficerów z rodu Tuhan – Baranowskich. Dowódcą był, jak już pisałem Janusz Tuhan Murza Baranowski. Podpułkownikiem Jakób Tuhan Murza Baranowski, zaś wśród towarzyszy byli m.in. Mustafa i dwaj Zachariasze Tuhan Murza Baranowscy. Urodzili się i wychowali w augustowskiem na wschód od samego Augustowa w okolicy Winksznupia (współcześnie to Litwa) gdzie istniało wtedy spore tatarskie osadnictwo. Jesienią 1799 wyszedł królewski rozkaz przemianowania pułku Bośniaków na pułk „towarzyski” wobec czego i jednostkę tatarską przemianowano na batalion ( połowę pułku) z którego tylko jeden szwadron składał się z Tatarów polsko- litewskich. W roku 1806 i ten szwadron także rozformowano. Tak skończyła się służba tatarska w armii pruskiej. Warto przy okazji wspomnieć o zasłużonym rodzie tatarskim Baranowskich przydomku Tuhan Murza i herbu własnego Tuhan. Ród ten miał jeszcze inną gałąź pieczętującą się herbem Grzymała. Z czasem podzielił się na trzy części. Jedna przyjęła prawosławie. Z niej wywodził się wybitny rosyjski ekonomista Michaił Tuhan Baranowski, przeciwnik Lenina, żyjący na przełomie XIX i XX stulecia. Część rodziny przyjęła katolicyzm a część została przy religii przodków. Dziś już wymarli. Ostatnim z nich był Stefan Tuhan Mirza Baranowski, były pułkownik wojsk carskich, w okresie międzywojennym redaktor miesięcznika Życie Tatarskie wydawanego w Wilnie w latach 1932- 1939, historyk wojskowości, dziennikarz, pisarz. Zmarł podobno w roku 1946 w jakimś przytułku koło Kwidzynia. Ale to przypuszczenia. Autor tego tekstu byłby wdzięczny za jakieś informacje na ten temat gdyby któryś z czytelników je posiadał.
Pisząc ten tekst korzystałem z następujących artykułów:
1.S. [tanisław] K. [ryczyński], Tatarzy litewscy w armii Fryderyka Wlhelma II, Rocznik Tatarski, tom II, Zamość 1935, s. 419-420; 2.Mieste Hotopp- Riecke, M.A. : Polscy Tatarzy w Prusach. Przyczynek do dziejów wojskowości i historii mentalności [ Polnische Tataren in Preußen. Eine Skizze zu Zeugnissen in Militär- und Geistesgeschichte]. In: Igielska Barbara ( Hrsg.): Tatarzy Polscy. Historia I kultura Tatarów w Polsce [ Die Tataren Polens. Geschichte und Kultur der Tataren in Polen]., Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, Szczecin 2009, s. 15-18.
