Tadej Karabowicz – Nagroda Międzynarodowego Trójstyku Literackiego

0
100
Mykoła Martyniuk z nagrodą Trójstyku

W nadbużańskim mieście Włodawa 13 – 14 czerwca 2024 roku odbyła się VI edycja Międzynarodowego Trójstyku Literackiego. Wydarzenie to współorganizowane było przez Lubelski Oddział ZLP i opiera się na formule promującej literaturę polską, ukraińską, białoruską oraz litewską. Nieopodal Włodawy znajduje się granica trzech państw europejskich Polski, Ukrainy i Białorusi – stąd nazwa wydarzenia, jako Trójstyk. Na tegorocznej edycji laur uznania – pamiątkową statuetką z dyplomem, kapituła Trójstyku przyznała ukraińskiemu poecie z Łucka Mykole Martyniukowi. Podczas ceremonii wręczenia, poeta powiedział: “Tego typu wydarzenia są tym, czego często nam brakuje. Mimo że istnieje wiele różnych wydarzeń literackich, to właśnie te, które łączą nas na pograniczu kultur, są szczególnie istotne. Są one ważne nie tylko dla ludzi i regionu, ale również dla twórczych osobowości”.

Mykoła Martyniuk urodził się 14 marca 1971 roku w miejscowości Zalibiwka, koło Zdołbunowa w  obwodzie rówieńskim. Od czasów studiów związany jest z miastem Łuck, gdzie mieszka i twórczo oraz zawodowo pracuje. Należy do ścisłego grona autorów wołyńskiego środowiska literackiego w Łucku. Jest członkiem Wołyńskiego Oddziału Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (od 15 października 2014 roku), gdzie pełni funkcję wiceprezesa oraz należy do Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy (od stycznia 2000 roku). Był współzałożycielem i dyrektorem Wydawnictwa  „Twerdynia” (2004-2018). Wówczas zaproponował by elementem logo wydawnictwa była Wieża Bramna zamku w Łucku, który jest ważnym symbolem historycznego miasta nad Styrem.

Warto wspomnieć, że Mykoła Martyniuk jest nie tylko poetą i pisarzem ale także krytykiem literackim, tłumaczem, dziennikarzem, naukowcem, nauczycielem akademickim i wydawcą. Posiada tytuł kandydata nauk filologicznych, jest docentem. Jest autorem przekładów poetyckich z języków białoruskiego, bułgarskiego, polskiego, czeskiego i rosyjskiego. Jego wiersze tłumaczono na język białoruski, bułgarski, grecki, angielski, polski i rosyjski. Na język polski wiersze poety tłumaczył Marek Wawrzyński z Krakowa i Tadeusz Karabowicz z Lublina.

Poeta jest laureatem Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Mykoły Gogola („Triumf”) (2007), Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Hryhorija Skoworody „Ogród Boskich Pieśni” (2016), Nagrody Jakowa Halczewskiego „Za odwagę w budowaniu państwa” (2017), Nagrody Halszki Hulewycziwny „za wydanie w języku ukraińskim serii książek autorów zagranicznych” (2020), Nagrody literacko-artystycznej im. Ahatanheła Krymskiego (2021), Ogólnoukraińskiej Nagrody im. Mychajła Kociubyńskiego (2022).

W poszukiwaniu własnej tożsamości literackiej,  wołyński twórca powołał się na doświadczenie ukraińskiej literatury w jej dążeniu do prawdy transcendentnej. Jego twórczość, to proces w którym dokonywane są odkrycia, wyrażane są wartości estetyczne, ustanawiana jest ważność dyskursu osobistego. To ważny komponent ukraińskiej przestrzeni literackiej.

Mykoła Martyniuk w swoim dorobku literackim posiada osiem własnych książek poetyckich i prozatorskich oraz szereg książek tłumaczeniowych. Dorobek twórczy autora stanowią wydania publicystyczne i przekłady. Ich treścią jest krytyka literacka o wołyńskim środowisku pisarskim. Dorobek twórczy i translatorski poety znalazł się w kilkunastu antologiach poetyckich i ukraińskich drukach rozproszonych. Głównie w czasopismach literackich, w tym w wydaniu “Switiaź” – almanachu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy w Łucku. Wśród tłumaczeń wierszy Mykoły Martyniuka na języki słowiańskie, ważne miejsce zajmuje tom tłumaczeniowy “Saga za sweszczy” (2017) wydany w Sofii (Bułgaria). Autorem tych tłumaczeń utworów Mykoły Martyniuka na język bułgarski jest poeta i dramaturg Dmytr Chrystow.

Mykoła Martyniuk z literatury polskiej tłumaczył krakowską poetkę Bożenę Boba-Dygę, będąc współautorem jej tomu poetyckiego “Zawtra, sohodni, wczora” (Łuck 2017). Z literatury białoruskiej tłumaczył wiersze poetki z Mińska Aksany Sprynczan “Kawa z ukraińskim miodem (2017). Z literatury bułgarskiej tłumaczył z Wiktorem Melnykiem wiersze współczesnych poetek Anżelę Dymczewą i Bojki Dragomirecką oraz innych.

Twórczość poetycką wołyńskiego autora można podzielić na kilka kręgów tematycznych. Odpowiadają one na pytania, które niesie życie w wartkim i nieustannie płynącym nurcie rzeczywistości. Są to tematy osobiste, liryka o znamionach filozofii wewnętrznej oraz wypowiedzi o charakterze toposu literackiego. Jako przykład może posłużyć utwór z cyklu “Autografy” o przesłaniu poetyckim, gdzie następuje splatanie się wielu elementów kulturowych. Tworzą one rodzaj zbliżających się do siebie sensów, spotykających się oraz współistniejących ze sobą. Mojżeszowe kamienne tablice, istnieją obok Mnemosyne i Mojry oraz najbliższej sercu bohaterki lirycznej samego poety. Ukazana jest ona w wierszy jako mityczna “Ty” i występuje z wielkiej litery:

Życie
nigdy nie pyta
co napisać
na kamiennych tablicach
Mnemosyne i Mojry
Ale najcenniejszym
ze wszystkich
jego autografów
Ty jesteś

01. 03. 2000
Kijów-Łuck

(Tłumaczenie Tadeusz Karabowicz)

Tematy twórcze w dyskursie literackim poety są podróżą przez czas. Odznaczają się one indywidualnym spojrzeniem na istnienie, tak mocno dominowane współczesnością i dniem codziennym. Gdy w 2014 roku Rosyjska Federacja dokonała aneksji Krymu oraz zajęłą część obwodu donieckiego i łuhańskiego na wschodzie Ukrainy, poeta do swojej twórczości wprowadził elementy liryki patriotycznej. Wojna i późniejsza pandemia wywarły na twórczości Martyniuka znaczne piętno. Dlatego poeta mówił, że nic nie jest stałe w przestrzeni świata nam darowanego, a życie doświadczane jest wieloma dylematami. Jesteśmy bezbronni i srogi los targa naszymi emocjami. Ale w ferworze codzienności są wartości stałe, takie jak miłość, sumienność, uczciwość, jak trwanie istnienia człowieka poprzez narodziny nowych pokoleń.

Teologią życia, według poety – jest ciągła wiara w odradzanie się filozofii, że dziejami świata i człowieka kieruje Pan Wszechrzeczy i nadaje każdemu z nas mityczny talizman bycia dobrym i służącym innemu. Tę odwieczną prawdę filozoficzną zrujnowała wojna. Można powiedzieć transcendentna prawda filozoficzna zawarta przez poetę w tomie “Jedenaste przykazanie” («Одинадцята заповідь») wydanym w odległym już 1997 roku została tak boleśnie naruszona. A jednak utwory niniejszego tomu są aktualne, bo poezja mając przesłanie ponadczasowe, posiada jeszcze tę cechę, że nie jest definiowalna jak nauka, ani jak filozofia. Bowiem opowiada głównie o wnętrzu duszy człowieka i przemiennościach naszego życia.

W najnowszych utworach poety, ważnym komponentem jaźni, zaczyna być filozofia przyrody i powrót ku przeszłości. Autor wyprawia się w stronę domu rodzinnego i w stronę pejzażu, do miejscowości swojego urodzenia. I wówczas odsłania się topos tęsknoty za stąpaniem boso po ziemi, byciem blisko nieistniejącego domu, drzew nieistniejących w sadzie, przytulaniem się do kory jabłoni i grusz. Chodzeniem po lesie, wsłuchiwaniem się w szum wiatru. To ważny paradygmat twórczy widziany z perspektywy nostalgii. Bo nostalgia powrotów, daje perspektywę na szerszą antropologię postrzegania świata. Uzmysławia ona poecie to, czym jest Ukraina w jego twórczości literackiej. Jaka jest jej rola w powinności wobec kreowania dyskursu poetyckiego na szerokim tle literackim. Czy słowo ojczyzna wypełnione jest treścią miłości do niej, czy tylko formalnym byciem jej obywatelem.

Przeszłość w twórczości poety jest wyznacznikiem mówienia o niej językiem poezji. Jest to język prosty i jednocześnie uroczysty, odpowiedzialny i mityczny. Dlatego słowo przeszłość poeta zastępuje synonimem pamięć. Oba słowa stają się elementem antropologii, patosu, emfazy oraz nabierają znamion obrzędu literackiego. Twórczość Mykoły Martyniuka wpisuje się w dyskurs, który odzwierciedla zawiłe dzieje jego ojczyzny. Pisząc o przeszłości, autor pragnie wyrazić charakter literatury ukraińskiej. Jest przez to świadomy, że posiada ona  różne epoki literackie, że poprzez ważność historii, można głębiej zrozumieć przeszłość i teraźniejszość oraz kształtować przyszłość. Poeta mówi, że literatura jest najistotniejszym elementem dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Dlatego pielęgnuje i chroni najwyższe wartości patriotyczne, bo jak mówi “tylko tak można zachować ciągłość kulturową narodu ukraińskiego”.

Czym więc jest pamięć dla poety? Twórca przypomina o tym w symbolicznym utworze: (***W naszej przeszłości). Jest ona “szramami od tataraku”, w antropologicznym nawiązaniu do trudnych i skomplikowanych dziejów jego ojczyzny. Tatarak w symbolice ukraińskiej, to porośnięte brzegi bagiennej rzeki Plasziwki pod Beresteczkiem, miejscu bitwy hetmana Bohdana Chmielnickiego z wojskami koronnymi i Tatarami. To także symbol dekorowania nim domostwa na Zielone Świątki. Tym samym, pamięć historyczna Ukrainy, splata się z toposem świątecznego zapachu tataraku.

W naszej przeszłości
szramy
od tataraku
spalone na popiół
zwęglone jak miejsca
które wciąż krwawią
ofiarnymi bliznami
W naszej przyszłości
ostry zapach
świeżo zerwanego ajeru
A my ciągle
tatarak tatarak
pleciemy
i odrzucając
stare grabie za jednym zamachem
uparcie i garściami
posypujemy głowę
popiołem
Dzięki Bogu
że nas nie zamieniono
na hordę tatarską
i janczarów
na zakrętach
i długo ciągnących się
wiekach

(Tłumaczenie Tadeusz Karabowicz)

Reasumując rozważania na temat twórczości Mykoły Martyniuka, trzeba przyznać, że nagroda VI Międzynarodowego Trójstyku Literackiego we Włodawie wieńczy pewien etap twórczości autora. Dotyczy podsumowania jego działalności twórczej, a zwłaszcza polsko-ukraińskich związków literackich, w których wołyński poeta bierze czynny udział. Odnosi się także do jego zamyślenia nad sensem bycia literatem w naszych trudnych czasach.

Twórczość Mykoły Martyniuka wyrosła z doświadczenia literackiego XX wieku. Jest splotem wielu wyznaczników i sytuacji doświadczanych przez poetę osobiście. Doświadczenie to, jest nie tylko umiejętnością “obserwacji” pewnych zdarzeń o charakterze emocjonalnym, ale także zawiłą wędrówką ku duchowości. W poezji wyraża się troską o duchowy rozwój słowa, widziany z perspektywy subiektywnej. W zwykłym życiu, by byciem dobrym i uczciwym wobec drugiego człowieka. Odświętnie oznacza, by strzec pamięci po przodkach. Poeta mówi, że twórczość powinna wywoływać pozytywne emocje. Dlatego bohater liryczny utworów autora, tęskni za wcieleniem poezji w życie, by była ona ważnym jego elementem. Obszary refleksji, powinny się także koncentrować wokół pojęcia umiłowania ojczyzny. Autor przywołuje maksymę, że w trudnych czasach, umiłowanie ziemi rodzinnej powinno mieć charakter mistyczny. Takie pojęcia jak życie, miłość, bycie z ukochaną osobą – nie są bowiem darowane człowiekowi na zawsze.

Lublin, maj 2024

Reklama

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Proszę wprowadź nazwisko