Emanuel Hocquard - wiersze w tłumaczeniu Krystyny Rodowskiej

 

 Hocquard

 

  Elegia czwarta

 ( fragment)

 

 V

 

  Nie wiem                       Kiedy ani gdzie                 ( urodziłem się)

                                        11 kwietnia

 

                                        sterowiec bezszelestnie

                                        czuwał

 

                                       nad łodziami podwodnymi

                                                                                    jak gwiazda

 

  podmuch bryzy            z mej twarzy

                                       odgarniał   dym

                                                                                   na pełne morze

                                       miałem głowę

                                      w koronie sosen

 

  a potem                       skończyła się wojna

 

                                     na świętego Mikołaja

                                     dostałem swój pierwszy pędzel

                                     owinięty w ryżowy papier

 

         i                            rozwinęło się miasto

                                      rozkwitły banki

                                      zamiast kwiatów

 

                                     mnie  zaś upchnięto           jak ptaka

                                                                                  w siatce

                                                                                  czy w koszyku na jaja

 

   to wtedy                    pouciekały szczury

                                     spod palm w ogrodzie

 

                                     a gdy przetarły się linki

                                     ciśnięto hamak

                                     w kąt garażu

                                     wraz z wolierą i wspomnieniem turkawek

 

                                     no i fajnie

 

 

                                                            VI

 

  ODTĄD                            miasto

                                           stało się moim miejscem i czasem

 

                                           droga opada pośród drzew

                                            widziałem jednego, potem trzy,

                                            cztery szare ptaki nad głową

                                            szron odsłonił spod trawy

  (kolejna przepowiednia)   wyrzucony drewniany piec

 

               i wtedy

                                         przypomniał mi się dawny lęk

                                         doznanie samotności

                                         i ten 23 kwiecień 1616

 

                                         po czym

          MY                         zgubiliśmy                       mój ślad

                                                                                   na kamieniu

         TY                          a ty                                     zapomniałaś

                                        jaka to była pora roku

 

                                                                                  czy

                                       jesień

                                       czy już w zima

 

         i czy                         zostałaś                        przez chwilę

                                                                               na tarasie

                                         przypominając sobie

                                                                              sen który

                                         śniłaś poprzedniej nocy

          częśc(iowo)          (s)traw(iony)                  ja

          k                            zeschło(roczny)               lis(t)   (ć)

 

 

 

   Elegia  piąta

  ( fragment)

 

  I

 

  Za oknem, ani deszcz, ani wiatr. Jest noc,

  i jeszcze ciągle daleko do świtu.

  Martwy czas na początku zimy: czas robienia zapasów

                                 dla ludzi i dla szczurów,

                                  także dla słów,

  czas bez miłości, kiedy rozbudzony umysł

                                 nie ma co wziąć na ząb,

                                 chyba, że mu wystarczą

 odległe już, ale swojskie szelesty

  liści, szarpanych  przez wiatr zeszłej zimy.

  Grudzień, schodząc ostrożnie bardzo stromą dróżką

 wśród murów, wyślizganą przez wczorajsze deszcze

                                 i drobne gałązki, wciąż  na próżno

  oczyma świdruje półmrok,

  wypatrując rozmaitych drobiazgów,

  na tyle znaczących, aby sytuacja

  ukazała się pod nowym kątem.

 

  Cokolwiek napotkaliśmy, było nam znajome,

                                weźmy tego jeża,

                                który zaryzykował przejście przez ulicę,

  lub choćby fakt, że furtka w ogrodzie nie skrzypi, kiedy pada deszcz,

                               co zresztą o niczym nie świadczy

 

  a dzisiaj skłania do konkluzji, że sprawa

                                jest zamknięta: szelest liści

                                to szelest liści, a cisza

                                to szczęśliwa nieuchronność.

 

 

   Elegia Szósta

  ( fragment)

 

  VI

 

 

  4 kwietnia

                     mgła

                     woda

                     lód

                     i

                     śnieg

                                 tego ranka

 

                                ja wobec mych stołów

                                moich długich stołów

                                                z mgły

                                                lodu

                                                wody

                                                i w ten śnieżny poranek

                                 z moimi okruchami fresków

                                 z moimi kalendarzami

                                 z moimi zegarami słonecznymi

                                               które mierzą wyłącznie same siebie

 

   zacząłem pisac tę książkę

   dokładnie 2O lat temu

 

                                              czas upływa i nie upływa

                                               w klepsydrze

 

                                                              szkło jest kruche

                                                              szkło jest przeźroczyste

                                                              szkło jest użyteczne

od dawna

                                               ciągnięcie diabła za ogon

                                               przestało mieć walor metafory

 

                                                               płynny czy stały

                                                               kurs dolara

                                                               jest także tautologią

 

                                                pieniądz krąży

                                                pieniądz demoralizuje

                                                pieniądz jest bezwonny

 

   z czasem

                                              metafory i miłości

                                              najzwyczajniej się zużywają

                                                                 a szkło z głębi błota

                                                                                         tęczuje

 

 

   Elegia Siódma

   ( fragment)

 

   II

 

  21 stycznia

                                       pewna wyspa

                                       wrzosowisko

                                       2 rowery

                                       latający Holender

 

                       W ODDALI ŚWIATŁO I ODPOCZYNEK

 

                        3 pierwsze dni

                        3 pierwsze noce

                                         ledwie  kapała

                                          ciepła woda

                                          z kranów

 

                                      pełnia księżyca

                                      i stwardniała sól na kominku

                      ty dmuchałaś na żar

 

   24 listopada

                     fabryka przerobiona na coś innego

                     nad rzeką Husatonik

 

                                     pełnia księżyca

                                     skała pomalowana

                                     w kształcie ryby

 

                                                   lecz gdzie  Indianin

                                                   z którym można by zjeść indyka

 

    czy Rzymianin

    załatwiłby sprawę?

 

                                        IN ALTUM LUMEN ET PERFUGIUM

 

                                       o świcie

                                       żona sąsiada czyści elektroluksem

                                                    plastykowy

                                                    trawnik

                                                    permanentnie zielony Veronese

    w wielkich drzewach

    nad brzegiem jeziora Mah-kee-nac

                                       kanadyjscy drwale

                                       trapią się  losem chorych wiązów

                                                   nerwowym tickiem u danieli

                                                   opustoszałym

                                                   czerwonym domkiem

                                                  Nataniela i Zofii Hawthorne

 

                                     „ proszę mi powiedzieć,

    dlaczegóż to Francuzi nie lubią metafor,

                                       a  my je lubimy?”

 

                                       co jeszcze zostawiłem

                                       w domu

                                       przy ulicy Czerwonoskórych?

 

                                                              semafor

                                                              kosz na homary

                                                              wykaz godzin przypływów i odpływów

                                                              koniczynę w pietruszce?

 

  15 kwietnia 178O

                                    wyładowano tutaj

                                                          „ kufer” Beniamina Franklina

                                                           jednego kraba

                                                           butelki  białego wina

                                                           wibrujący kamień

 

                                      O CZYM DONOSIŁY DEPESZE?

 

  że w Charleston

 Lincoln

 pobił Clinstona

                                      i że generał Washington

                                      obozował w pobliżu Nowego Jorku

                                      wraz z 14.OOO ludzi

 

  na kuchennym stole

  ułożyłaś pomarańcze

                                     w pucharze z różowego szkła

 

                                    czarny wąz ogrodnika

                                    obsikał tymianek

 

                                   i czwartego dnia

                                                    na ulicy Czerwonoskórych

 

                                                    z dala od fajki Melville’ a

                                                    konfitury z borówek

                                                    od rzeki Husatonik

                                  mieliśmy ciepłą wodę

 

  KSIĘŻYC ZACZĄŁ MALEĆ

 

                                  i spało nam się lepiej

 

                                  tyle że sól na kominku

                                 pozostała twarda

                                 jak granit

 

 

  [Wyspa nazywa się niewidzialna]

 

 

   Wyspa nazywa się niewidzialna

 

   Przetrzyj obiektyw

   wypłucz kamyki w morzu

   pomysł na wiersz

 

 

  Cześć Olivier  jak ci leci?

  zrobiłem ci zdjęcie tej palmy o piątej rano

 

  Kamyki nie pasują do żadnego pola

  pracuj ze świadomością że nie ma pól

 

  Przypatrz się odłamkom szkła

 szczątkom wieży

 

 szkło da się przerabiać w nieskończoność

 

  wystaw negatyw na światło

  wypłucz próbkę

 

  koperty to tabliczki

 

 

 [Nazywasz się : niewidzialna]

 

 

 Nazywasz się niewidzialna

 

 Jak powiedzieć i nie powiedzieć ja

 Jak mam ci powiedzieć ty

 

 W trakcie mówienia nie znasz swego głosu

 twój język nie należy do ciebie

 

 wyjaśnij to w tłumaczeniu

 

 Droga V. bierz co pod ręką

 wybieraj z tego co na stole

 

  Kamyki wrzuć do miseczki

  poczekaj aż woda się zabarwi

 

 Nie wybieraj między ja ty

 Nie wybieraj między błękitem a morzem Egejskim

 

 

[ Wierszu, nie jesteś kwadratem z linii]

 

 

Wierszu nie jesteś  kwadratem z linii

 

 nie nakładaj dziewięciu miast jednego na drugim

  nie  pomnażaj słów

  nie celebruj zmarłych

 

  mniej przodków niż  potomków

  dzisiaj jest mało szkła

  nie zrobiłem wczoraj żadnego zdjęcia

 

 Nie wyobrażaj sobie że  rozdeptałeś meduzę

 

 Nie  opowiadaj dziś rano widziałem

 jak niewidomy na progu swego domu

 wpatrywał się w słońce nad plażą

 

  nie mów że tu wrócimy

 

 

[To jest fotografia / kogoś]

 

 

To jest fotografia

kogoś

 ale to nie jest tym kimś

 

 Na fotografii nie ma nikogo

  do kogo odwróciłbyś się plecami

 

 To nie jest

 czyli  słowa które mówią

  to nie jest

 

  Czy komukolwiek  zapis pomógł lepiej widzieć?

 

  Na fotografii

  sprane sztandary

  albo aleja kamyków

  podczas gdy legenda wspomina tylko o portykach

 

  tutaj deszcz bywa czerwony

 

  Mówienie o tobie

  to jedyny sposób mówienia o tobie

 

 

  [ Mówisz  ty mnie nie widzisz]

 

 Mówisz ty  mnie nie widzisz

  coraz mniej widzisz

 

 Fotografie

 to obrazy mojej zewnętrzności

 

  Nie widzisz mnie

 

 Widzisz obraz który mnie przedstawia

  twoje wyobrażenie o mnie

 

 Jesteś więźniem obrazów

 w książce z ilustracjami

 

 Przepędź czerwonego nosorożca

  Książki

 

 Nie zamykaj mnie w książce

 

 Przemyj stół

 

 

[ Mówisz teraz]

 

 

  Mówisz teraz

  Teraz czyli to co przychodzi

  nie  przyszło i nie przyjdzie

 

  Czyli sama powierzchnia

 

  Jedna powierzchnia, druga

  i kolejna powierzchnia

  nie ma książki  nie ma początku

 

Cyfry nie mówią na wyrost

 

 

 

6.  Hałas.      Zakładając

   ze świat istnieje

   inaczej niż

  książka z obrazkami, podmiot

  nie ma żadnej racji

 bytu a wszystko dookoła         

  jest tylko przyzwyczajeniem,

 sposoby identyfikacji, a nawet same pytania

 stają się bezprzedmiotowe.

 Uganiać się za kozą

  którą się wzięło z daleka

  za ukochaną

  innym razem rzeka

 wygląda jak płomień

  spod gałęzi. Gdy wiatr

  się zrywa, ktoś tam

  podnosi kołnierz płaszcza

  i zaczyna schodzić

  ze stromego zbocza. Dom

 o zaryglowanych drzwiach

 jest bez drzwi, szybkość

  wypowiedzi nie określona.

  Woda nie jest ośrodkiem

  Zycia. Kiedy się ustawi

 dekoracje, inne słowa

wkraczają do akcji. Gdy wyobrazimy

 sobie język bez spójników,

 wszystko przestaje

 być współzależne. Inne dania

  zawierają gwoździe

  miedziane, zapinki,

  kawałki tworzywa

  ze szkła. Strefa

  czasowa przechodzi przez środek

 zamarzniętego jeziora. Materac

 został zrobiony na miarę.

 Teraz jesteś dziewczyną

  rudowłosą. Potem

  inne przeświecają

 błyski. Powiedzieć

  cytryna jest żółta

 brzmi tak samo dziwnie

  jak szkło jest przeźroczyste.

 

 

  7

 

 Oto szkło. Rozziew

 oświetla przejście.

  Złamana gałąź

 leży w poprzek drogi.

Jak patrzeć na tę różową

 smugę? Ona płynie. Więzień

 własnych perspektyw

 konetabl przeoczył

 wszystko. Stare mury

  stają się drogami.

 Twierdzenie lub przeczenie

  może być energiczne.

 I po co te formy?

  Kierunek połnocny. „ Codziennie

  wspinał się na stromą ścieżkę”

 ( Anna Brenet). Nawias

  zakreśla w zdaniu kąt

 martwy. Niebieska linia mostu

 i niebieski zarys

  zimorodka: odległość

 między dwiema niebieskościami. Zamknąć

 cudzysłów. Otworzyć

 dłonie patrząc

 jak rośnie bób i litery

  nad brzegiem stawu.

 Zachęty do kopiowania,

 gwałtowne i płynne

 podejrzenie ze możliwy jest absolut

 w tym co już zostało napisane,

 Widzimy. Przebudzenie

 to program dla filozofa

  rybaka i ogrodnika. Niuans

 który ustanawia odmowę filiacji, trzymać się

 z daleka od urzędów pocztowych.

 Stały ląd wypełniony jest gazami.

  Oto jest znaczy raczej

 coś niż nic: szlak

 bizonów zawsze jest dostrzegalny

 pod Broadwayem. Oto

 morze. Przez ekstrawagancką

  mechanikę głosek

 i społgłosek syczących nie przechodzi

 żadna granica. Stawanie

 się nie jest dyscypliną

 i nikt nie zadał sobie trudu

 zapytać jak się nazywa ten

 co wymyślił szkło.

 

 

 1O.

 

  Między liczbą pojedynczą a mnogą jest

  rodzaj żeński. Owa skłonność nie datuje się

  od wczoraj, nawet jeśli

  jest identyczna. Taki efekt

  ciągłości nie dowodzi absolutnie

  niczego. Magnetowidy

 pozwalają na spowolnienie

  ruchu ciał, co zmienia w dużym stopniu

 percepcję. Tempo ludzkie

 określa zawsze ten sam

 sposób kadrowania. Między Deleuzem a Wittgensteinem

  jest Reznikoff i jest także

  mur. Inni gracze nie mają

 twarzy. Ich gesty

 są niewidzialne. Rozwiązłość stronnic

  i dni, negatywna pamięć

 fotografii. Można by rzec kadrowane ręką

  lub sercem. W powiększeniu znika

  przedmiot by utracić

   wszystko tak jak w akcie

   miłości. Podmiot pamięta

  o regule: „ W języku łacińskim podmiot

  zdania bezokolicznikowego występuje

  w akusatiwie.” Fotografie

  tego nie potrzebują. Doświadczenia

  takie nie są czymś osobnym,

 lecz przyczynami.. Serie

 przyczyn na wolności: szelest

  liści na wietrze lub wiatru

  w liściach. Tabela przyczyn.

  Co może również znaczyć

  czerwień niesie spotęgowanie czerwieni

  lub dni są raz krótsze

  raz dłuższe. „ To widać po wyglądzie

  młodej kobiety” odsyła

 do wyrazu twarzy a nie do włosów

  na karku czy do jakiejś innej

  części ciała, uchwyconej

 przez inny obiektyw. Możliwość

 odgrywa zasadniczą rolę

 w tworzeniu sekwencji, po rodzajniku

  możliwość użycia czasownika

 jest minimalna. No i o to także

  tutaj chodzi.

 

 

 

   NOTA.

EMMANUEL HOCQUARD (rocznik 1940) – poeta, eseista, wy­dawca, tłumacz, wykładowca literatury. Do roku 1972 zajmował się nauczaniem języka francuskiego, historii igeografii. Założył i w latach 1973–1986 kierował, wraz z malarką Raquel, wydawnictwo „Oran­ge Export Ltd”, publikujące najbardziej ambitnych artystycznie autorów francuskich i obcych. W latach 1977–1991, jako animator działań kulturalnych, kierował działem literatury współczesnej ARC (Animation Recherche Confrontation: Animacja Poszukiwania Konfrontacja) w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Paryżu. W roku 1980 przebywał po raz pierwszy przez pół roku w Stanach Zjedno­czonych, gdzie nawiązał bliższe kontakty z poetami amerykańskimi, takimi jak Michael Palmer (którego poźniej tłumaczył na francuski),

George Oppen, Barret Watten. W roku 1989 założył „Bureau sur l’Atlantique” (Biuro na Atlantyku), powołane do życia w celu prezen­towania we Francji twórczości amerykańskich poetów współczesnych i organizowania spotkań, dyskusji, warsztatów między poetami z obu brzegów Atlantyku. Obecnie jest profesorem języka i literatury na AkademiiSztuk Pięknych w Bordeaux.

Wraz z innymi poetami, urodzonymi w latach czterdziestych, takimi jak Claude Royet-Journaud, Jean Daive czy o kilka lat star­sza Anne Albiach, reprezentuje pokolenie „pozbawionych złudzeń” (określenie Jean-Michel Maulpoix), które dojrzewało intelektualnie i opublikowało swoje pierwsze książki w okresie rozkwitu i dominacji dyskursu teoretycznego, strukturalizmu, lingwistyki, filozofii i psycho­analizy lacanowskiej. Cała ta formacja wychodzi od odziedziczonego po bezpośrednich poprzednikach fundamentalnego przekonania, że rolą poezji nie jest odzwierciedlanie rzeczywistości, skądinąd nie­możliwe, lecz tworzenie systemu jej „figur”, znaków i nieskończonej możliwości relacji między nimi. Hocquard, szczególnie wyczulony na obecność barier językowych, z racj idzieciństwa spędzonego w marokańskim Tangerze i konieczności– jak wspomina – nauczenia się języka francuskiego dopiero w szkole (w Ma Haie napomyka o mi­tycznym „języku domowym” swoich początków, najprawdopodobniej polskim), traktuje świat liter drukowanych, map, rysunków zamknię­tych w obrębie kwadratu kartki jako autonomiczne universum. Już w Un privé a Tanger (1987), dominuje przemieszanie opowieści prozą i wolnego wiersza; w późniejszym okresie narracja poetycka staje się jeszcze bardziej polifoniczna, autor wrzuca do oddzielnego folderu w komputerze, który w edycji książkowej przybierze postać Ma Haie (2001; Zagroda), długie poematy, wydane kiedy indziej w formie od­dzielnych tomików, korespondencję z przyjaciółmi(skoncentrowaną zawsze na jakimś wybranym problemie strategii językowej), sekwen­cje robionych osobiście fotografii, a nawet czysto tekstualny (bez rysunków) komiks „Hallo, Freddy”, napisany razem z przyjaciółką – fotografką Juliette Valéry. Sylwiczność tej literatury idzie w parze z eksperymentowaniem typograficznym, różnicowaniem układu wersów, wprowadzaniem poszerzających krąg skojarzeń zapisów 402

paralelnych, z operowaniem „białymi plamami” w obrębie tekstu, odpowiadającymi jego filozofii„niedomówienia” czy – ujmując rzecz szerzej – programowego „niedokończenia”.

W roku 1990 Hocquard wydaje u P.O.L-a – głównego wydawcy i przyjaciela poetów nurtu eksperymentalnego w poezji francuskiej – tom Elégies. Sięgając po ugruntowany w tradycji poetyckiej wzorzec tematyczny „elegii”, poeta nasyca go właściwą mu dialektyką kon­tynuacji i zerwania ciągłości, prowadząc specyficzną grę z literacką konwencją. Zachowując elegijne wychylenie ku przeszłości, bliższej czy dalszej, rozciągnięte aż po przywoływanie scen z historii antycz­nej, której jest znawcą i miłośnikiem, poeta usuwa ze swojej formy jakiekolwiek zabarwienie nostalgii, smutku czy żalu, osadzając ewo­kowane wydarzenia i sytuacje w klimacie możliwie maksymalnej neutralności i przytłumienia emocji, w którym ja autobiograficzne nabiera cech anonimowości. Także pojęcie „prywatności” zostaje pozbawione przez Hocquarda dotychczasowych konotacji, ustępując miejsca nowej tożsamości  i historii „sfabrykowanej”; wyrażenie: „to życie jest moim życiem” (cette histoire est la mienne) oznacza, że ja sobie to życie fabrykuję w języku. W tym ujęciu takie pojęcia jak „autentyczność”, „intymność”, „szczerość” należą do przebrzmiałych „lirycznych odpadów”, nalotów psychologizmu, stereotypów, z których należy język konsekwentnie oczyszczać. Hocquard uważa, że powinno się także „odchudzić” wiersz francuski z nadmiaru muzyki, stworzyć za to pole manewru dla eksperymentowania w zakresie gry z gramatyką, co sam stosuje w swoich ostatnich książkach poetyckich, określając siebie jako „poetę-gramatyka” lub „filologa”. Kolejny postulat dotyczy wyzwolenia się „z nawykowego podziału na gatunki”: poezja – proza. Te wszystkie radykalne przemyślenia i zabiegi wpisują się w negatyw­ną ontologię i epistemologię poety, na którego wielki wpływ wywarł Ludwig Wittgenstein: pod tekstem nie kryje się żadna głębia, prawda czy ukryty transcendent, mamy do czynienia wyłącznie z powierzch­nią. Programowym, w tym sensie, tomem poetyckim jest Théorie des tables (1992), w którym poeta przeprowadza dochodzenie, dotyczące możliwości poznawczych języka, dążąc przy tym do maksymalnej klarowności wypowiedzi. Kolejne ważne książki poetyckie (Hocquard

odrzuca określenie „zbiór wierszy” na korzyść „książki”) to Un test de solitude (1998) i L’invention du verre (2003).

Z intencją „oczyszczenia terenu” poetyckiej francuszczyzny, świa­domością stopnia trudności jej odnowienia, wiąże się aktywność Hocquarda i ścisłego kręgu jego przyjaciół-poetów i artystów w za­kresie tłumaczenia współczesnych i nowych poetów amerykańskich, promowania spotkań z nimi, wspólnych warsztatów przekładowych i dyskusji, dzięki wsparciu Centrum Poezji i Przekładu, w ramach działalności Fundacji Royaumont. W roku 1986 wraz z Claudem Richard wydaje 21 + 1 poetes americains d’aujourd’hui, czego kon­tynuacją było wydanie kolejnej antologii poetów amerykańskich, urodzonych w latach czterdziestych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych 49 + 1 nouveaux poetes americains (1991). W roku 1995 ukazała się antologia poezji współczesnej, opatrzona prowokacyjnie banalnym tytułem Tout le monde se ressemble (Wszyscy są do siebie podobni), w której obok poetów francuskich znaleźli się trzej Amerykanie: Micha­el Palmer, Benjamin Hollander iKeith Waldrop. Hocquard tłumaczył m.in. Charlesa Reznikoffa.

Po raz pierwszy został zaprezentowany w Polsce niewielkim wybo­rem tekstów z jednej z jego wcześniejszych książek Un privé a Tanger, zamieszczonych w „Literaturze na Świecie” (nr 3-4/2003), w przekładzie Ewy Wieleżyńskiej.

                         

Z antologii Na szali znaków –Czternastu poetów francuskich , 2007, Biuro Literackie.

Wybór autorów, tekstów, wszystkie przekłady i opracowanie krytyczne  Krystyny Rodowskiej.

Pin It